Alerji nedir?

Atopi, kişinin çevrede sık karşılaşılan alerjenlere karşı IgE aracılı duyarlanma geliştirmeye genetik ve biyolojik olarak yatkın olmasıdır.

Atopik kişilerde;

• Atopik dermatit,
• Alerjik rinit,
• Alerjik konjonktivit ve
• Bazı astım tipleri

daha sık görülebilir.

Genetik yatkınlık önemlidir ancak alerjik hastalıkların gelişimini yalnızca genler belirlemez. Çevresel faktörler, hava kirliliği, sigara dumanı, mikrobiyal çevre, yaşam tarzı ve kişinin maruz kaldığı alerjenler gibi birçok faktör de hastalığın ortaya çıkışını ve şiddetini etkileyebilir.

Alerjenler vücuda solunum, beslenme, deri teması, enjeksiyon veya böcek sokması gibi farklı yollarla ulaşabilir.

Sık karşılaşılan alerjen grupları arasında polenler, ev tozu akarları, küfler, hayvan kaynaklı alerjenler, besinler, ilaçlar, arı zehirleri ve lateks bulunur.

Deri alerjilerinde ise nikel, parfüm maddeleri, koruyucular, saç boyaları, kauçuk bileşenleri ve çok sayıda farklı kimyasal kontakt alerjen olabilir.

Burada önemli bir ayrım vardır: sigara dumanı, deterjan, hava kirliliği veya güçlü kimyasallar her zaman “alerjen” değildir. Bunlar birçok kişide irritan etkiyle yakınmaları artırabilir.

Alerjik reaksiyonun belirtileri hangi organın etkilendiğine ve reaksiyonun mekanizmasına göre değişebilir.

Burun ve gözlerde hapşırma, burun akıntısı, burun ve göz kaşıntısı, gözlerde sulanma; akciğerlerde öksürük, hırıltı ve nefes darlığı; deride kaşıntı, ürtiker, egzama veya şişlik; sindirim sisteminde ise bazı gıda alerjilerinde karın ağrısı, kusma ve ishal görülebilir.

Bazı alerjik reaksiyonlar yalnızca tek bir organı etkilerken bazıları aynı anda birden fazla sistemi etkileyebilir.

Anafilaksi, hızlı başlayan ve yaşamı tehdit edebilen ciddi sistemik bir aşırı duyarlılık reaksiyonudur.

Deri belirtileri bulunabilmekle birlikte anafilaksi her zaman kurdeşen veya kızarıklıkla seyretmez.

Özellikle;

• Nefes almada güçlük,
• Boğazda veya dilde şişme,
• Hırıltılı solunum,
• Bayılma veya belirgin tansiyon düşmesi,
• Birden fazla organ sistemini etkileyen hızlı gelişen reaksiyonlar

acil değerlendirme gerektirir.

Anafilakside adrenalin (epinefrin) temel ve ilk tedavidir. Daha önce adrenalin oto-enjektörü reçete edilmiş kişilerin kendilerine verilen acil eylem planını uygulaması ve gerektiğinde acil sağlık hizmetlerine başvurması gerekir.

Dermatoloji pratiğinde “alerji” başlığı altında en sık karşılaşılan durumlar arasında alerjik kontakt dermatit, atopik dermatit, ürtiker ve bazı ilaç reaksiyonları yer alır.

Ancak bu hastalıkların mekanizmaları birbirinden farklıdır ve hepsinin “bir şeye alerji olmak” şeklinde açıklanması doğru değildir.

Kontakt dermatit, deriye temas eden maddeler sonucunda ortaya çıkan egzama tablosudur.

Alerjik kontakt dermatitte, kişinin belirli bir maddeye karşı bağışıklık sistemi aracılığıyla duyarlanması söz konusudur. Daha sonraki temaslarda genellikle saatler veya günler içerisinde kaşıntılı egzama gelişir.

Örneğin;

• Nikel,
• Bazı parfüm ve koku maddeleri,
• Saç boyaları,
• Koruyucular,
• Kauçuk bileşenleri

alerjik kontakt dermatite neden olabilir.

İrritan kontakt dermatit ise gerçek bir alerji değildir.

Sık el yıkama, deterjanlar, çözücüler, kimyasallar, sürtünme veya sürekli ıslak çalışma gibi etkenler deri bariyerine doğrudan zarar verir.

İrritan kontakt dermatitte yanma, batma, kuruluk ve çatlaklar daha belirgin olabilir.

Bu iki hastalık birbirine çok benzeyebildiği için gerektiğinde yama testi (patch test) ile değerlendirme yapılır.

Yama testi, özellikle alerjik kontakt dermatitin nedenini araştırmak için kullanılan temel testtir.

Şüpheli alerjenler özel odacıklar içerisinde sırta uygulanır ve belirli süre cilt üzerinde bırakılır. İlk değerlendirmeler genellikle yaklaşık 48 saat civarında yapılmakla birlikte geç reaksiyonların görülebilmesi nedeniyle sonraki günlerde tekrar değerlendirme gerekir.

Yama testi ile deri prick testi aynı test değildir.

Prick testi hızlı gelişen, çoğunlukla IgE aracılı alerjileri; yama testi ise gecikmiş tip kontakt alerjiyi araştırır. 2026 Avrupa Kontakt Dermatit Derneği kılavuzu da yama testini alerjik kontakt dermatit ve diğer gecikmiş tip aşırı duyarlılık reaksiyonlarının tanısındaki temel yöntem olarak tanımlamaktadır.

Atopik dermatit, halk arasında sıklıkla “alerjik egzama” olarak adlandırılsa da hastalığı yalnızca bir alerji şeklinde açıklamak doğru değildir.

Atopik dermatit; deri bariyerindeki bozukluk, bağışıklık sistemi değişiklikleri, genetik yatkınlık ve çevresel faktörlerin birlikte rol aldığı kronik inflamatuvar bir deri hastalığıdır.

En önemli belirtileri;

• Deri kuruluğu,
• Yoğun kaşıntı,
• Tekrarlayan egzama atakları ve

cilt bariyerinde bozulmadır.

Çocuklarda daha sık görülmekle birlikte erişkinlerde de ortaya çıkabilir veya devam edebilir.

Bazı atopik dermatit hastalarında gıda veya çevresel alerjiler eşlik edebilir ancak her atopik dermatit hastasının bir gıdaya alerjisi olduğu düşünülmemeli ve gereksiz gıda kısıtlamaları yapılmamalıdır.

Güncel tedaviler nemlendiriciler, topikal antiinflamatuvar tedaviler, fototerapi ve gerekli hastalarda biyolojik ilaçlar veya diğer sistemik tedavileri içerebilir.

Ürtiker, deride aniden ortaya çıkan, kaşıntılı ve kabarık plaklarla karakterize bir hastalıktır.

Tipik bir ürtiker plağı genellikle 24 saatten kısa sürede iz bırakmadan kaybolur, ancak başka bölgelerde yeni plaklar çıkabilir.

Ürtiker;

6 haftadan kısa sürüyorsa akut ürtiker, 6 haftadan uzun devam ediyorsa kronik ürtiker olarak sınıflandırılır.

Önemli bir yanlış inanış, her ürtikerin mutlaka bir besin veya başka bir dış alerjene bağlı olduğudur.

Özellikle kronik spontan ürtikerde çoğu hastada belirli bir gıda veya dış alerjen bulunmaz. Hastalığın önemli bir bölümünde mast hücrelerini etkileyen otoimmün mekanizmalar rol oynayabilir.

Bu nedenle kronik ürtikerde yüzlerce besini içeren rastgele alerji panelleri yaptırmak çoğu zaman doğru yaklaşım değildir.

Anjioödem, derinin veya mukozaların daha derin tabakalarında ortaya çıkan şişliktir.

En sık;

• Dudaklarda,
• Göz kapaklarında,
• Yüzde,
• Ellerde,
• Genital bölgede ve
• Bazen dil veya boğazda

görülebilir.

Ürtikerle birlikte ortaya çıkabilir ancak her anjioödem alerjik veya histamin aracılı değildir.

Örneğin bazı ACE inhibitörü tansiyon ilaçları veya herediter anjioödem gibi durumlarda farklı mekanizmalar rol oynar.

Dil veya boğazda şişlik, nefes alma ya da yutma güçlüğü gelişirse acil değerlendirme gerekir.

Gıda alerjisi, belirli bir besine karşı bağışıklık sistemi aracılığıyla gelişen tekrarlanabilir reaksiyondur.

Gerçek IgE aracılı gıda alerjilerinde belirtiler çoğunlukla besin alındıktan kısa süre sonra gelişir.

Belirtiler;

• Ürtiker,
• Dudak veya dilde şişme,
• Kusma,
• Karın ağrısı,
• Hırıltı,
• Nefes darlığı veya
• Anafilaksi

şeklinde olabilir.

Süt, yumurta, yer fıstığı, ağaç yemişleri, balık, kabuklu deniz ürünleri, buğday, soya ve susam sık karşılaşılan alerjenler arasındadır.

Ancak gıda alerjisi ile gıda intoleransı aynı şey değildir.

Laktoz intoleransı gibi durumlar bağışıklık sistemi aracılı gerçek gıda alerjisi değildir.

Ayrıca akne, kilo alma, kronik yorgunluk, depresyon veya irritabl bağırsak yakınmalarının tek başına “gıda alerjisi belirtisi” olarak kabul edilmesi doğru değildir.

Tanının ilk ve en önemli basamağı öyküdür.

Hangi gıda tüketildi, ne miktarda tüketildi, belirtiler ne kadar süre sonra başladı ve aynı gıda tekrar tüketildiğinde reaksiyon tekrarlıyor mu gibi sorular değerlendirilir.

Daha sonra şüphe edilen gıdaya yönelik deri prick testi veya serum spesifik IgE testi kullanılabilir.

Ancak pozitif test tek başına gıda alerjisi tanısı koydurmaz. Pozitiflik yalnızca kişinin o alerjene karşı duyarlanmış olabileceğini gösterir.

Öykü ile testler arasında belirsizlik varsa, uygun hastalarda tıbbi gözetim altında yapılan oral gıda yükleme testi IgE aracılı gıda alerjisinin doğrulanmasında referans yöntemdir.

Gıdalara karşı yapılan IgG veya IgG4 testleri, gıda alerjisi veya “gıda intoleransı” tanısı için önerilmemektedir.

Bir gıdaya karşı IgG bulunması çoğu zaman kişinin o gıdayla karşılaştığını gösteren normal bir bağışıklık cevabıdır ve klinik alerji anlamına gelmez.

AAAAI ve EAACI bu testlerin gıda alerjisi veya intoleransının tanısında kullanılmamasını önermektedir. Gereksiz pozitif sonuçlar ciddi ve gereksiz diyet kısıtlamalarına yol açabilir.

Halk arasında “güneş alerjisi” adı altında farklı hastalıklar tarif edilebilir.

Öncelikle güneş yanığı bir alerji değildir. UV ışınlarının doğrudan hücresel hasarı sonucunda oluşur.

Dermatolojide ışıkla tetiklenen hastalıklar fotodermatozlar başlığı altında değerlendirilir.

Bunlar arasında;

• Polimorf ışık erüpsiyonu,
• Solar ürtiker,
• Kronik aktinik dermatit ve
• Bazı daha nadir fotodermatozlar

bulunur.

En sık karşılaşılanlardan biri polimorf ışık erüpsiyonudur. Genellikle ilkbahar ve yaz aylarında güneşe maruz kalan bölgelerde saatler veya günler içerisinde kaşıntılı kırmızı döküntüler ortaya çıkabilir.

Solar ürtikerde ise güneş ışığına maruziyetten kısa süre sonra ürtikeryal kabarıklıklar gelişebilir.

Bu iki durumun tanı ve tedavisi birbirinden farklıdır.

“Alerji testi” tek bir test değildir.

Hangi testin yapılacağı, hangi hastalıktan ve hangi alerjenden şüphe edildiğine göre belirlenir.

En sık kullanılan testler şunlardır:

Deri prick testi

Deri prick testi özellikle;

• Alerjik rinit,
• Bazı astım tipleri,
• Gıda alerjileri ve
• Bazı diğer IgE aracılı reaksiyonların

değerlendirilmesinde kullanılabilir.

Alerjen ekstraktı deriye uygulanır ve çok yüzeysel bir girişimle deriyle temas ettirilir. Genellikle yaklaşık 15–20 dakika sonra gelişen kabarıklık değerlendirilir.

Pozitif prick testi = kesin alerji anlamına gelmez.

Test sonucu mutlaka hastanın öyküsü ve belirtileriyle birlikte yorumlanmalıdır.

Spesifik IgE kan testi

Kanda belirli alerjenlere karşı oluşmuş spesifik IgE antikorları ölçülebilir.

Deri testinin yapılamadığı veya uygun olmadığı bazı hastalarda özellikle yararlıdır.

Yine pozitif sonuç yalnızca duyarlanmayı gösterir; klinik reaksiyonla uyumlu olması gerekir.

Eski literatürde kullanılan RAST terimi günümüzde büyük ölçüde tarihsel bir terimdir. Modern laboratuvarlarda farklı immünoassay yöntemleriyle alerjen-spesifik IgE ölçümü yapılmaktadır.

Total IgE

Total IgE bazı alerjik hastalıklarda yüksek olabilir ancak tek başına kişinin neye alerjisi olduğunu göstermez ve genel bir alerji tarama testi değildir.

Normal total IgE düzeyi de belirli bir alerjiyi tamamen dışlamaz.

Bu nedenle total IgE sonucu klinik bağlam dışında yorumlanmamalıdır.

Yama testi

Yama testi, alerjik kontakt dermatit tanısında kullanılır.

Prick testiyle tamamen farklı bir alerjik mekanizmayı değerlendirir ve sonuçlar birkaç gün içerisinde okunur.

İntradermal test

Bazı ilaç veya arı zehri alerjilerinin değerlendirilmesinde seçilmiş durumlarda intradermal test kullanılabilir.

Prick testine göre daha derin uygulanır ve yanlış pozitif reaksiyon olasılığı daha yüksek olabildiği için uygun endikasyonda ve deneyimli merkezlerde yapılmalıdır.

Gıda alerjisinin rutin değerlendirmesinde intradermal test kullanılmaz.

Hayır.

Belirti olmadan çok sayıda gıda veya solunum alerjenini içeren geniş panellerin tarama amacıyla yapılması yanlış pozitif sonuçların artmasına neden olabilir.

Bunun sonucunda kişi aslında tolere ettiği gıdalardan gereksiz yere uzak durabilir veya yanlış bir alerji tanısı alabilir.

Alerji testlerinin amacı “hangi maddelere pozitif çıkacağımızı görmek” değil, hastanın öyküsünde şüphelenilen alerjeni doğrulamak veya dışlamaya yardımcı olmaktır.

Tedavi alerjik hastalığın tipine göre değişir.

İlk basamaklardan biri, klinik olarak gerçekten hastalıkla ilişkili olduğu gösterilmiş alerjen veya tetikleyicilerin mümkün olduğunca azaltılmasıdır.

Ancak kişinin yüzlerce olası maddeden korunmaya çalışması gerekmez.

Tedavide hastalığa göre;

• Antihistaminikler,
• Burun spreyleri,
• Astım tedavileri,
• Topikal kortikosteroidler ve diğer dermatolojik tedaviler,
• Gerekli hastalarda biyolojik ilaçlar,
• Adrenalin oto-enjektörleri veya
• Farklı sistemik ilaçlar

kullanılabilir.

Tedavi mutlaka hastalığın tipine göre planlanmalıdır.

Alerjen immünoterapisi, uygun hastalarda belirlenmiş bir alerjenin kontrollü ve düzenli biçimde verilerek bağışıklık yanıtının değiştirilmesini amaçlayan tedavidir.

Halk arasında zaman zaman “alerji aşısı” olarak adlandırılır.

Özellikle bazı;

• Polen,
• Ev tozu akarı ve
• Arı zehri

alerjilerinde uygun hastalarda kullanılabilir.

Tedavi subkutan immünoterapi (SCIT) şeklinde enjeksiyonlarla veya bazı alerjenlerde sublingual immünoterapi (SLIT) şeklinde dil altından uygulanabilir.

İmmünoterapi “bağışıklığı güçlendiren” bir tedavi değil; belirli bir alerjene karşı immünolojik toleransı değiştirmeyi amaçlayan, uzun süreli ve seçilmiş hastalara uygulanan bir tedavidir.

Tekrarlayan veya günlük yaşamı etkileyen alerji belirtileri, kronik ürtiker, sık tekrarlayan anjioödem, ilaç veya gıda reaksiyonları, kontrol edilemeyen egzama veya solunum yakınmaları değerlendirilmelidir.

Özellikle nefes darlığı, dil veya boğazda şişme, bayılma, hızlı gelişen yaygın reaksiyon veya anafilaksi belirtileri ise acil tıbbi değerlendirme gerektirir.

Dermatolojik belirtilerde dermatoloji; solunum ve sistemik alerjik hastalıklarda ise ilgili branşlar ve alerji/immünoloji uzmanlığı ile gerektiğinde multidisipliner değerlendirme yapılabilir.

Bilimsel Kaynaklar

Alerji ve Aşırı Duyarlılık Reaksiyonlarının Güncel SınıflamasıEAACI – Nomenclature of Allergic Diseases and Hypersensitivity Reactions

Ürtiker – 2026 Uluslararası Tanı ve Tedavi KılavuzuPubMed – International Guideline for Urticaria

Alerjik Kontakt Dermatit ve Yama Testi – 2026 KılavuzuPubMed – European Society of Contact Dermatitis Patch Testing Guideline

IgE Aracılı Gıda Alerjisinin Tanısı – EAACI KılavuzuPubMed – EAACI Guidelines on the Diagnosis of IgE-Mediated Food Allergy

IgE Aracılı Gıda Alerjisinin Tedavisi – EAACI KılavuzuPubMed – EAACI Guidelines on the Management of IgE-Mediated Food Allergy

Atopik Dermatit Güncel Tedavi KılavuzlarıAmerican Academy of Dermatology – Atopic Dermatitis Clinical Guidelines

Anafilaksi – Güncel Tanı ve Tedavi YaklaşımıAAAAI/ACAAI – Anaphylaxis: 2023 Practice Parameter Update

Alerjen İmmünoterapisi – Klinik Uygulama KılavuzuPubMed – Clinical Practice Guideline on Immunotherapy for Inhalant Allergy