Akne ve akne sonrası izler

Aknenin oluşumunda tek bir neden yoktur.

Bugünkü bilgilerimize göre aknenin gelişiminde dört temel mekanizma önem taşır:

• Yağ bezlerinden sebum üretiminin ve yapısının değişmesi,
• Kıl folikülü içerisinde hücrelerin anormal birikmesi ve gözeneklerin tıkanması,

cilt mikrobiyotasında ve özellikle Cutibacterium acnes (eski adıyla Propionibacterium acnes), ile ilişkili dengede değişiklikler,

bağışıklık sisteminin oluşturduğu inflamatuvar yanıt.

Androjen hormonları, genetik yatkınlık ve farklı çevresel faktörler de bu süreçleri etkileyebilir. Akne artık yalnızca “yağ ve bakterinin oluşturduğu bir hastalık” olarak değil, inflamasyonun erken dönemden itibaren rol oynadığı çok faktörlü bir hastalık olarak kabul edilmektedir.

Akne özellikle yağ bezlerinin yoğun bulunduğu bölgelerde ortaya çıkar.

En sık yüz bölgesinde görülmekle birlikte sırt, omuzlar ve göğüs bölgesinde de gelişebilir.

Klinik olarak siyah noktalar ve beyaz noktalar olarak bilinen komedonlar, kırmızı kabarıklıklar yani papüller, iltihaplı püstüller ve daha ağır vakalarda nodül ve kistler görülebilir.

Derin inflamatuvar lezyonlar akne izi geliştirme açısından daha yüksek risk taşıyabilir.

Hayır.

Akne en sık ergenlik döneminde başlasa da erişkin yaşlarda da devam edebilir.

Özellikle kadınlarda 20’li, 30’lu ve daha ileri yaşlarda devam eden veya ilk kez ortaya çıkan erişkin kadın aknesi görülebilir.

Erişkin kadınlarda özellikle çene ve alt yüz bölgesinde tekrarlayan inflamatuvar lezyonlar görülebilir.

Bazı kadınlarda adet dönemleri sırasında akne artabilir.

Ancak akneye adet düzensizliği, aşırı kıllanma, saç dökülmesi, kilo değişiklikleri veya başka hiperandrojenizm belirtileri eşlik ediyorsa hormonal değerlendirme gerekebilir.

Bu durumda polikistik over sendromu gibi altta yatan hormonal durumlar açısından değerlendirme yapılabilir.

Her erişkin kadın aknesinde hormon testi yapılması gerekli değildir; test gereksinimi hastanın diğer klinik bulgularına göre belirlenir.

Akne gelişiminde genetik yatkınlığın rolü bulunmaktadır.

Ailesinde özellikle şiddetli veya iz bırakan akne bulunan kişilerde aknenin ortaya çıkma veya daha ağır seyretme ihtimali artabilir.

Bununla birlikte genetik yatkınlık aknenin tek nedeni değildir.

Eskiden akne ile beslenme arasında anlamlı bir ilişki olmadığı düşünülüyordu. Günümüzde ise bu konuya daha farklı yaklaşıyoruz.

Bilimsel çalışmalar özellikle yüksek glisemik indeks ve yüksek glisemik yük içeren beslenme biçimlerinin bazı kişilerde akne gelişimini veya şiddetini artırabileceğini göstermektedir.

Süt ve süt ürünleriyle, özellikle bazı süt tüketim biçimleriyle akne arasında ilişki gösteren çalışmalar da vardır; ancak sonuçlar toplumlar ve kişiler arasında tutarlı değildir.

Bu nedenle çikolata, kuruyemiş, yağlı yiyecek veya tek bir besin için “kesinlikle sivilce yapar” demek doğru değildir.

Aknesi bulunan herkes için geçerli katı bir “akne diyeti” de bulunmamaktadır. Kişisel olarak belirli gıdalarla tekrarlayan ilişki fark ediliyorsa bunun dengeli beslenme içerisinde değerlendirilmesi daha uygundur. Sistematik derlemeler yüksek glisemik yük için ilişkiyi daha tutarlı, süt ürünleri için ise daha değişken bulmaktadır.

Akne genellikle bir “karaciğer hastalığının belirtisi” değildir.

Aknenin temel mekanizmaları pilosebase ünitedeki sebum, foliküler keratinizasyon, inflamasyon, mikrobiyal denge ve hormonal etkilerle ilişkilidir.

Bu nedenle yalnızca akne bulunduğu için rutin olarak “karaciğer temizliği” veya benzeri uygulamaların bilimsel bir temeli yoktur.

Bazı yoğun veya komedojenik ürünler akne eğilimli ciltlerde gözeneklerin tıkanmasına katkıda bulunabilir.

Ancak aknesi olan kişilerin hiçbir kozmetik ürün kullanmaması gerektiği anlamına gelmez.

Cilt tipine uygun, non-comedogenic / gözenekleri tıkamayan ürünler tercih edilebilir.

Aşırı temizleme, sert peelingler ve cildi sürekli kurutmaya çalışmak da cilt bariyerini bozarak tahrişi artırabilir.

Genellikle hayır.

Sivilcelerin elle sıkılması veya sürekli kurcalanması inflamasyonu artırabilir ve özellikle bazı lezyonlarda leke ve iz kalma riskini artırabilir.

Buna karşılık uygun hastalarda dermatolog tarafından yapılan komedon ekstraksiyonu veya büyük inflamatuvar lezyonlara yönelik farklı tıbbi işlemler tedavinin bir parçası olabilir.

Güneş ışığı bazı kişilerde geçici olarak aknenin daha az belirgin görünmesine neden olabilir. Ancak güneş ışığı maruziyeti bir akne tedavisi değildir.

Kontrolsüz ultraviyole maruziyeti foto-yaşlanmaya, pigmentasyon problemlerine ve cilt kanseri riskine katkıda bulunur.

Ayrıca akne sonrasında kalan kırmızı veya kahverengi lekelerin daha belirgin hale gelmesine neden olabilir.

Bu nedenle akne eğilimli ciltlerde de uygun, non-komedojenik, geniş spektrumlu güneş koruyucular kullanılabilir.

Her hafif aknenin ağır ilaçlarla tedavi edilmesi gerekmez.

Ancak aknenin ilerlemesi, kalıcı iz bırakması veya kişinin yaşam kalitesini olumsuz etkilemesi halinde tedavi önemlidir.

Özellikle nodül ve kistlerin bulunduğu, hızla iz bırakan veya belirgin psikososyal yük oluşturan aknelerde tedaviyi geciktirmemek gerekir.

Akne tedavisi aknenin tipi, şiddeti, hastanın yaşı, iz gelişimi, gebelik olasılığı ve önceki tedavilere verdiği yanıt değerlendirilerek kişiye özel planlanır.

Güncel tedaviler arasında topikal retinoidler, benzoil peroksit, azelaik asit ve gerekli durumlarda topikal antimikrobiyal tedaviler bulunur.

Topikal antibiyotiklerin uzun süre tek başına kullanılması antibiyotik direnci nedeniyle önerilmez. Gerektiğinde benzoil peroksit gibi başka tedavilerle birlikte kullanılır.

Orta ve şiddetli inflamatuvar aknede bazı hastalarda ağızdan antibiyotik tedavisi gerekebilir. Güncel yaklaşım sistemik antibiyotiklerin gereksiz yere uzun süre kullanılmamasını ve diğer topikal tedavilerle birlikte uygulanmasını önerir.

Oral izotretinoin, akne tedavisinde hekim tarafından değerlendirilen ilaç seçeneklerinden biridir.

Özellikle şiddetli aknede, kalıcı iz riski bulunan hastalarda, belirgin psikososyal yük oluşturan aknede veya standart tedavilere yeterli yanıt alınamayan durumlarda kullanılabilir. 2024 AAD akne kılavuzu bu durumlarda oral izotretinoini güçlü şekilde önermektedir.

Dudak ve cilt kuruluğu gibi yan etkiler oldukça sık görülür. Laboratuvar izlemi kişinin özelliklerine göre planlanır.

İzotretinoin gebelikte kesinlikle kullanılmaması gereken, güçlü teratojenik etkisi bulunan bir ilaçtır. Doğurganlık potansiyeli bulunan hastalarda gebelikten korunma ve gerekli gebelik testleri tedaviyi düzenleyen hekim tarafından güncel tıbbi kurallara göre planlanmalıdır.

Uygun kadın hastalarda kombine oral kontraseptifler veya antiandrojenik özellik gösteren bazı ilaçlar akne tedavisinde kullanılabilir.

Örneğin spironolakton erişkin kadın aknesinde güncel kılavuzlarda yer alan seçeneklerden biridir. Ancak bu ilaçlar her hasta için uygun değildir ve kişinin sağlık durumu ve gebelik olasılığı değerlendirilerek kullanılmalıdır.

Lazer, ışık sistemleri ve farklı cihaz uygulamalarının akne tedavisindeki rolü araştırılmaktadır. Bu amaçla Q-Switched NdYag lazerler ile yapılan karpon peeling, CPL (BBL) gibi sistemler kullanılabilir.

Bazı seçilmiş hastalarda yardımcı tedavi olarak kullanılabilseler de aktif aknenin temel tedavisinde topikal ve sistemik medikal tedavilerin yerini aldıklarını söylemek doğru değildir. Kısaca: Medikal tedavilere ek katkı sağlayabilirler.

Aktif akne ile akne izlerinin tedavisi de birbirinden farklıdır. Fraksiyonel lazerler, RF mikroiğneleme, subcision veya diğer işlemler daha çok akne izlerinin tipine göre ayrıca planlanır.

Akne kronik seyirli bir hastalıktır ve tedaviden birkaç gün içerisinde sonuç beklenmemelidir.

İlk belirgin düzelmenin ortaya çıkması çoğunlukla haftalar alır. Tedavi birkaç ay devam edebilir ve akne kontrol altına alındıktan sonra bazı hastalarda tekrarları azaltmak amacıyla idame tedavisi gerekebilir.

Başarılı bir tedavinin en önemli unsurlarından biri, tedavinin düzenli uygulanması ve erken dönemde sonuç alınmadığı düşünülerek bırakılmamasıdır.

Bilimsel Kaynaklar

2024 Akne Tedavi Kılavuzu — PubMed – Guidelines of care for the management of acne vulgaris

Akne ve Beslenme Sistematik Derlemesi — PubMed – Diet and acne: A systematic review

Aknenin İnflamatuvar Mekanizmaları — PubMed – Recent advances in inflammatory acne

Sebum ve Akne Patogenezi — PubMed – The primary role of sebum in acne vulgaris

Hasta Bilgilendirme ve Tedavi — American Academy of Dermatology – Acne diagnosis and treatment