Çıban (furonkül / karbonkül) nedir?

Hayır.

Folikülit, kıl kökünün daha yüzeysel enfeksiyonudur ve genellikle küçük püstüller şeklinde görülür.

Furonkül ise enfeksiyonun daha derine ilerleyerek kıl kökü çevresinde ağrılı nodül ve apse oluşturmasıdır.

Karbonkül ise furonkülden daha geniş ve derin bir enfeksiyon tablosudur.

İnsan derisi mikroorganizmaların vücuda girmesini engelleyen önemli bir bariyerdir.

Ancak;

ciltte küçük kesiler, tıraş, sürtünme, kaşıma, egzama gibi bariyer bozuklukları veya kıl kökü çevresindeki mikrotravmalar bakterilerin daha derin dokulara ulaşmasını kolaylaştırabilir.

Staphylococcus aureus bazı sağlıklı kişilerin özellikle burun, koltuk altı ve kasık bölgelerinde herhangi bir hastalık oluşturmadan taşınabilir. Bu taşıyıcılık özellikle tekrarlayan furonküllerde önem kazanabilir.

Ancak çıban görülmesi kişinin hijyeninin kötü olduğu anlamına gelmez. Tamamen sağlıklı ve kişisel hijyeni iyi olan kişilerde de furonkül gelişebilir.

Furonküller kıl kökü bulunan hemen her bölgede oluşabilir.

Özellikle sürtünmenin ve terlemenin fazla olduğu;

boyun ve ense, yüz, koltuk altı, kalça, kasık, uyluk ve diğer kıllı bölgelerde

daha sık görülebilir.

Karbonküller özellikle ense ve sırt bölgesinde görülebilir ve diyabeti olan kişilerde daha sık ortaya çıkabilir.

Avuç içi ve ayak tabanında kıl folikülü bulunmadığı için gerçek furonkül oluşmaz.

Furonkül genellikle başlangıçta;

ağrılı, kırmızı, sıcak ve sert bir şişlik şeklinde ortaya çıkar.

Zaman içerisinde lezyon büyüyebilir ve ortasında irin birikimine bağlı beyaz-sarı bir odak gelişebilir.

Apse olgunlaştığında kendiliğinden açılarak irin boşalabilir.

Çevredeki deride kızarıklık ve hassasiyet bulunabilir.

Daha büyük enfeksiyonlarda çevrede selülit, yani bakteriyel deri ve deri altı enfeksiyonu gelişebilir.

CDC, bakteriyel deri apselerinde özellikle kızarıklık, şişlik, ağrı, sıcaklık artışı, irin veya akıntı ve bazen ateş görülebileceğini belirtmektedir.

Karbonkül genellikle furonkülden;

daha büyük, daha derin ve daha ağrılıdır.

Birden fazla irin boşalma noktası bulunabilir.

Bazı kişilerde;

ateş, halsizlik ve genel durum bozukluğu

gibi sistemik belirtiler de gelişebilir.

Karbonküllerin iz bırakarak iyileşme olasılığı küçük furonküllere göre daha yüksektir.

Furonküloz, birden fazla veya özellikle tekrarlayan furonkül gelişmesini tanımlamak için kullanılan bir terimdir.

Tekrarlayan çıbanlarda yalnızca her yeni lezyonu ayrı ayrı tedavi etmek yeterli olmayabilir.

Altta;

Staphylococcus aureus taşıyıcılığı,

diyabet,

kronik deri hastalığı,

hidradenitis suppurativa,

pilonidal kist,

bağışıklık sistemini etkileyen hastalıklar veya

yakın çevrede tekrar tekrar bulaşa yol açan bir kaynak

olup olmadığı değerlendirilebilir.

Herkeste gelişebilmekle birlikte bazı kişilerde risk daha yüksektir.

Özellikle diyabet, obezite, bağışıklık sistemini baskılayan hastalık veya tedaviler, kronik egzama ve diğer deri bariyeri hastalıkları, tekrarlayan S. aureus taşıyıcılığı, yakın temas ve ortak kişisel eşya kullanımı riski artırabilir.

Tekrarlayan furonküloz çalışmalarında diyabet, eşlik eden deri hastalıkları, aile içinde benzer enfeksiyonlar ve bakteriyel kolonizasyon gibi faktörlerle ilişki gösterilmiştir.

Yaşlılık tek başına neden değildir ancak eşlik eden hastalıklar ve bağışıklık sistemi değişiklikleri riski artırabilir.

Enfeksiyonun kendisi grip gibi havadan bulaşmaz; ancak Staphylococcus aureus ve özellikle irinli yara içeriği temas yoluyla başka kişilere veya vücudun başka bölgelerine taşınabilir.

Bu nedenle aktif lezyon bulunan dönemde;

yarayı temiz ve kapalı tutmak, elleri düzenli yıkamak ve havlu, tıraş bıçağı, çamaşır gibi kişisel eşyaları paylaşmamak önemlidir.

CDC ayrıca irinli yaranın sıkılmamasını ve temiz, kuru bir pansumanla kapatılmasını önermektedir.

Hayır.

Çıbanın evde sıkılması, iğneyle delinmesi veya kesilmeye çalışılması önerilmez.

Bu işlemler;

enfeksiyonun çevre dokulara yayılmasına, kanamaya, daha fazla inflamasyona ve uygunsuz drenaja

neden olabilir.

Özellikle yüz bölgesindeki enfeksiyonlar kendiliğinden sıkılmamalıdır.

CDC de MRSA veya apse şüphesi bulunan lezyonların patlatılmamasını ve sıkılmamasını önermektedir.

Çoğu furonkül dermatolojik muayene ile tanınabilir.

Ancak her ağrılı ve irinli şişlik furonkül değildir.

Ayırıcı tanıda;

inflame epidermal kist, hidradenitis suppurativa, başka deri apseleri, enfekte akne lezyonları ve bazı farklı deri enfeksiyonları

düşünülebilir.

Özellikle koltuk altı, kasık veya meme altında sürekli tekrar eden, iz ve tüneller oluşturan “çıbanlar” varsa hidradenitis suppurativa açısından değerlendirme önemlidir. DermNet de hidradenitis suppurativanın sık olarak furonkülle karıştırıldığını vurgulamaktadır.

Her küçük ve tipik furonkülde kültür şart değildir.

Ancak;

karbonkül, büyük apse, tekrarlayan enfeksiyon, tedaviye yanıtsızlık, bağışıklık sistemi baskılanması veya MRSA şüphesi

bulunduğunda irin örneğinden bakteriyel kültür ve antibiyogram yararlı olabilir.

IDSA özellikle karbonkül ve deri apselerinden kültür alınmasını önermekte, tipik ve basit olgularda kültür olmadan tedavinin de kabul edilebilir olduğunu belirtmektedir.

Tekrarlayan apselerde ise erken drenaj ve kültür özellikle önerilmektedir.

Tedavi lezyonun;

büyüklüğüne, derinliğine, bulunduğu bölgeye, hastanın genel durumuna ve çevrede selülit olup olmadığına

göre değişir.

Küçük furonküllerde sıcak pansuman

Küçük ve komplikasyonsuz furonküller bazen kendiliğinden boşalabilir.

Ilık ve nemli kompresler ağrının azalmasına ve furonkülün kendiliğinden drenajına yardımcı olabilir. IDSA da küçük furonküllerin kendiliğinden veya nemli sıcak uygulama sonrasında boşalabildiğini belirtmektedir.

Bunun anlamı lezyonun sıkılması veya zorla boşaltılması değildir.

Apse boşaltılması – insizyon ve drenaj

Büyük, belirgin irin birikimi bulunan furonküllerde ve özellikle karbonküllerde ana tedavi insizyon ve drenajdır.

Yani apse uygun koşullarda açılarak içindeki irin boşaltılır.

IDSA, büyük furonküller, karbonküller ve deri apselerinde insizyon ve drenajı temel tedavi olarak önermektedir.

İrinle dolu kapalı bir apsede yalnızca krem veya antibiyotik kullanılması her zaman yeterli olmayabilir.

Hayır. Her furonkül veya apse otomatik olarak antibiyotik gerektirmez.

Özellikle küçük, sınırlı ve genel durum bozukluğu yaratmayan apselerde yeterli drenaj tedavinin en önemli bölümüdür.

Ancak antibiyotik;

ateş veya sistemik belirtiler, çevreye yayılan selülit, birden fazla apse, bağışıklık sisteminin belirgin baskılanması, tedaviye yanıtsızlık veya ağır enfeksiyon

gibi durumlarda daha fazla önem kazanır.

Daha yeni randomize çalışmalar ve sistematik derlemeler, uygun şekilde drene edilen komplikasyonsuz deri apselerinde de MRSA'ya etkili bazı antibiyotiklerin iyileşme oranında ve tekrarlama riskinde mütevazı bir ek fayda sağlayabileceğini göstermiştir. Bunun karşılığında ishal, bulantı gibi ilaç yan etkileri ve antibiyotik direnci gibi dezavantajlar vardır. Bu nedenle antibiyotik kararı hastaya göre verilmelidir.

Tek bir “çıban antibiyotiği” yoktur.

Antibiyotik seçimi;

olası bakteriye, bölgedeki direnç oranlarına, MRSA riskine, kültür sonucuna, hastanın yaşına, gebelik durumuna, alerjilerine ve diğer hastalıklarına

göre yapılır.

Bu nedenle gelişigüzel “geniş spektrumlu antibiyotik” kullanmak doğru yaklaşım değildir.

Gereksiz veya uygunsuz antibiyotik kullanımı direnç gelişimine yol açabilir.

Derin bir furonkül veya apse yalnızca antibiyotikli krem sürülerek her zaman tedavi edilemez.

Çünkü esas enfeksiyon derinin daha derin tabakalarındadır ve apse boşluğunda irin birikmiş olabilir.

Topikal antiseptikler bazı durumlarda yara bakımına yardımcı olabilir ancak büyük furonkül veya karbonkülde drenajın yerini tutmaz.

Bu nedenle eski yaklaşımda olduğu gibi her furonkülde otomatik olarak “antiseptik + antibiyotikli krem + ağızdan antibiyotik” üçlüsünün uygulanması güncel yaklaşım değildir.

Herkes için geçerli “2–3 haftalık tedavi süresi” yoktur.

Küçük furonküller daha kısa sürede düzelebilirken büyük apse veya karbonküllerin tamamen iyileşmesi daha uzun sürebilir.

Antibiyotik gerekiyorsa tedavi süresi de enfeksiyonun özelliği ve klinik yanıta göre belirlenir.

Örneğin IDSA, tekrarlayan ve kültürle etkeni belirlenen apselerde uygun antibiyotik için genellikle 5–10 günlük tedavi aralığını belirtmektedir; ancak bu bütün hastalara otomatik uygulanacak sabit bir süre değildir.

Tekrarlayan furonküllerde yalnızca her yeni lezyona antibiyotik vermek yerine neden tekrar ettiğinin araştırılması önemlidir.

Aynı bölgede tekrarlıyorsa;

hidradenitis suppurativa, pilonidal kist veya yabancı cisim

gibi lokal nedenler araştırılabilir.

Tekrarlayan Staphylococcus aureus enfeksiyonlarında burun veya başka vücut bölgelerinde bakteriyel taşıyıcılık da rol oynayabilir.

IDSA, seçilmiş tekrarlayan S. aureus enfeksiyonlarında burun içine mupirosin, klorheksidinle vücut temizliği ve havlu, çarşaf, kıyafet gibi kişisel eşyaların temizlenmesini içeren kısa süreli dekolonizasyon protokolünün düşünülebileceğini belirtmektedir. Ancak bu yaklaşım herkese rutin olarak uygulanmaz ve etkinliğine ilişkin kanıtlar sınırlıdır.

Bu nedenle burunda bakteri taşıyıcılığı olan herkese otomatik antibiyotik tedavisi verilmesi doğru değildir.

Özellikle sık tekrarlayan, büyük veya tedaviye dirençli enfeksiyonlarda eşlik eden hastalıklar değerlendirilmelidir.

Diyabet furonküloz için bilinen risk faktörlerinden biridir.

Hastanın öyküsüne göre;

kan şekeri, bağışıklık sistemiyle ilgili hastalıklar veya diğer yatkınlık oluşturan durumların araştırılması gerekebilir.

Ancak tek bir küçük furonkül gelişmesi kişinin mutlaka diyabet olduğu anlamına gelmez.

Çoğu furonkül uygun şekilde tedavi edildiğinde ciddi bir probleme yol açmaz.

Ancak enfeksiyon bazen çevre dokulara yayılarak selülit oluşturabilir.

Özellikle bağışıklık sistemi baskılanmış kişilerde veya ağır enfeksiyonlarda bakteriler nadiren kana geçerek bakteriyemi veya sepsis gibi ciddi tablolara yol açabilir.

MRSA enfeksiyonları da nadiren kan dolaşımı veya akciğerler gibi farklı bölgelerde ciddi enfeksiyonlara neden olabilir.

Eski metindeki “çıban tedavi edilmezse kemik, akciğer ve beyine geçer” ifadesi ise gereğinden fazla genelleyici ve korkutucudur. Bu komplikasyonlar olağan seyir değildir.

Özellikle aşağıdaki durumlarda tıbbi değerlendirme geciktirilmemelidir:

Ateş, titreme veya belirgin genel durum bozukluğu varsa; kızarıklık hızla genişliyorsa; şiddetli ağrı veya büyük bir apse gelişmişse; yüzde veya göz çevresine yakın bölgede enfeksiyon varsa; diyabet veya bağışıklık sistemini baskılayan bir hastalık bulunuyorsa; birden fazla lezyon gelişiyorsa; çıbanlar sürekli tekrarlıyorsa; lezyon kendiliğinden iyileşmiyor veya tedaviye rağmen kötüleşiyorsa.

CDC özellikle ateş bulunan veya yaklaşık 48 saat içinde düzelme göstermeyen şüpheli bakteriyel deri enfeksiyonlarında sağlık profesyoneline başvurulmasını önermektedir.

Aktif irinli lezyonlar temiz ve kapalı tutulmalıdır.

Eller özellikle pansuman sonrasında dikkatle yıkanmalı, açık yaraya dokunulmamalı ve yara sıkılmamalıdır.

Havlu, tıraş bıçağı ve benzeri kişisel eşyaların paylaşılmaması bakterinin aile üyeleri veya yakın temaslılar arasında yayılma riskini azaltabilir.

CDC ayrıca kesik ve sıyrıkların temiz tutulmasını ve iyileşene kadar uygun pansumanla kapatılmasını önermektedir.

Tekrarlayan olgularda aynı evde yaşayan kişilerde benzer enfeksiyon bulunması da hekime bildirilmelidir.

Evet ve bu ayrım özellikle önemlidir.

Koltuk altı, kasık, kalça arası veya meme altlarında yıllarca tekrarlayan “çıbanlar”;

iz bırakıyor, aynı yerlerde tekrar ediyor veya deri altında tüneller oluşturuyorsa

altta hidradenitis suppurativa bulunabilir.

Hidradenitis suppurativa basit bir bakteriyel çıban hastalığı değildir ve tedavisi farklıdır.

Bu nedenle uzun süre “sürekli çıban çıkıyor” şeklinde tarif edilen hastaların dermatolojik değerlendirilmesi önemlidir.

Bilimsel Kaynaklar

Deri ve Yumuşak Doku Enfeksiyonlarında Furonkül, Karbonkül ve Apse Tedavisi – IDSA Klinik KılavuzuInfectious Diseases Society of America:https://www.idsociety.org/practice-guideline/skin-and-soft-tissue-infections/

MRSA ve İrinli Deri Enfeksiyonlarının BelirtileriCDC:https://www.cdc.gov/mrsa/

MRSA ve Deri Enfeksiyonlarından Korunma – Yara Bakımı ve HijyenCDC:https://www.cdc.gov/mrsa/prevention/index.html

Furonkül ve Furonküloz – Dermatolojik Klinik BilgilendirmeDermNet:https://dermnetnz.org/topics/boil

Tekrarlayan Furonküloz – Literatür DerlemesiPubMed:https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22803835/

Tekrarlayan Furonkülozun Tanı ve Tedavisi – Güncel Klinik DerlemePubMed:https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24591845/

Komplikasyonsuz Deri Apselerinde Antibiyotikler – Sistematik Derleme ve Network Meta-AnalizPubMed:https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29437689/

Drenaj Sonrası Deri Apselerinde Antibiyotik Kullanımı – Klinik Uygulama KılavuzuBMJ:https://www.bmj.com/content/360/bmj.k243

Drenaj Yapılan Deri Apselerinde Antibiyotik Tedavisi – Randomize Kontrollü ÇalışmaPubMed:https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26962903/

Küçük Deri Apselerinde Drenaj Sonrası Antibiyotik Tedavisi – Randomize Kontrollü ÇalışmaPubMed:https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28657870/

Staphylococcus aureus Dekolonizasyonu – Güncel DerlemePubMed:https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33303331/