Tinea versikolor (pitiriyazis versikolor) nedir?

Tinea versikolor, derinin en dış tabakasını etkileyen yaygın bir maya mantarı enfeksiyonudur.

Hastalık küçük ve hafif kepekli lekelerle başlayabilir. Zamanla lekeler genişleyebilir veya birleşerek daha büyük alanları etkileyebilir.

Genellikle ciddi bir sağlık sorunu oluşturmaz. Ancak görünür renk değişiklikleri nedeniyle kozmetik rahatsızlığa yol açabilir. Bazı kişilerde hafif kaşıntı da görülür.

Tinea versikolor tedavi edilebilir; fakat özellikle yaz aylarında tekrarlama eğilimi gösterir. Mantar tedaviyle kontrol altına alınsa bile derinin normal rengine dönmesi zaman alabilir.

Hastalığın nedeni Malassezia cinsine ait maya mantarlarıdır.

Bu mikroorganizmalar çoğu insanın normal deri florasında bulunur. Yani deride Malassezia bulunması tek başına hastalık anlamına gelmez.

Bazı kişilerde mantarın büyüme biçimi değişir ve derinin yüzeyel tabakasında çoğalması sonucunda tinea versikolor ortaya çıkar.

Hastalığın gelişimini kolaylaştırabilen faktörler arasında sıcak ve nemli iklim, aşırı terleme, yağlı deri yapısı ve bazı bağışıklık sistemi sorunları yer alır.

Tinea versikolor kişisel temizlik eksikliğinden kaynaklanmaz. Düzenli banyo yapan ve cilt bakımına dikkat eden kişilerde de görülebilir.

En belirgin bulgu, çevresindeki deriden farklı renkte görünen lekelerdir.

Lekeler açık veya koyu renkli olabilir. Bazı hastalarda pembemsi ya da somon renginde de görülebilir.

Tinea versikolorun tipik özellikleri şunlardır:

Beyaz, açık kahverengi, koyu kahverengi veya pembe lekeler.

Lekelerin üzerinde ince, un serpilmiş gibi görünen kepeklenme.

Küçük lekelerin zamanla birleşerek genişlemesi.

Özellikle yaz aylarında renk farkının belirginleşmesi.

Bazı hastalarda hafif kaşıntı.

Lekelerin üzerinde bulunan ince kepeklenme, mantar enfeksiyonunun aktif olup olmadığını değerlendirmede yardımcıdır.

Bununla birlikte yalnızca lekenin rengine bakılarak kesin tanı konulamaz.

Tinea versikolor en sık yağ bezlerinin yoğun olduğu bölgelerde ortaya çıkar.

Özellikle sırtın üst bölümü, göğüs, omuzlar, boyun ve üst kollar etkilenir. Karın bölgesinde de görülebilir.

Çocuklarda yüz tutulumu erişkinlere göre daha dikkat çekici olabilir.

Hastalık bazen tek bir bölgede sınırlı kalırken bazı kişilerde gövdenin geniş bölümüne yayılabilir.

Hastalık özellikle ergenlerde ve genç erişkinlerde yaygındır.

Bu yaş grubunda yağ bezlerinin daha aktif olması, Malassezia mantarlarının çoğalmasını kolaylaştırabilir.

Sıcak ve nemli bölgelerde yaşayanlar, yoğun terleyenler ve yağlı deri yapısına sahip kişiler daha sık etkilenebilir.

Bağışıklık sistemi baskılanmış kişilerde de hastalık gelişebilir.

Ancak tinea versikolor tanısı konulan kişilerin büyük bölümünde ciddi bir bağışıklık sistemi hastalığı bulunmaz. Tek başına bu tanı, bağışıklık sisteminin bozuk olduğunu göstermez.

Tinea versikolorun yaz aylarında daha sık fark edilmesinin iki temel nedeni vardır.

Birincisi, sıcaklık ve nemin mantarın çoğalmasına elverişli koşullar oluşturmasıdır. Terleme arttığında ve deri uzun süre sıcak-nemli kaldığında hastalık gelişebilir veya tekrarlayabilir.

İkincisi, güneşlenme sonrasında lekelerin daha belirgin hale gelmesidir. Sağlıklı deri bronzlaşırken tinea versikolordan etkilenen bölgeler aynı şekilde koyulaşmayabilir. Böylece çevredeki deriyle renk farkı artar.

Bu nedenle bazı kişiler hastalığı ilk kez deniz tatilinden sonra fark eder. Oysa mantarın çoğalması daha önce başlamış olabilir.

Tinea versikolor yalnızca yaz mevsiminde görülen bir hastalık değildir. Sıcak ve nemli iklimlerde yıl boyunca devam edebilir.

Eyyam-ı bahur, Arapça kökenli bir ifade olup halk arasında yazın en sıcak ve bunaltıcı günlerini anlatmak için kullanılır. Genellikle temmuz sonu ile ağustos başındaki sıcak dönemle ilişkilendirilir.

Bazı yörelerde farklı telaffuzlarla söylenebilir. Ancak meteorolojide her yıl aynı tarihlerde ve aynı şiddette gerçekleşmesi gereken, kesin sınırları olan ayrı bir hava olayı değildir.

Sıcaklığın ve nemin artması, özellikle yoğun terleyen kişilerde Malassezia mantarlarının çoğalmasını kolaylaştırabilir. Ayrıca bu dönemlerde denize girme ve güneşlenme arttığı için derideki renk farklılıkları daha görünür hale gelir.

Dolayısıyla eyyam-ı bahur günlerinde tinea versikolorun fark edilmesi tıbben anlaşılabilir bir durumdur. Ancak hastalık yalnızca bu günlere özgü değildir ve belirli bir takvim tarihinde başlamaz.

Halk arasında, yazın en sıcak günlerinde denize giren kişilerin vücudunda beyaz lekeler oluşacağı yönünde bir inanış bulunabilir.

Ancak tinea versikolor, deniz suyundan bulaşan bir enfeksiyon değildir.

Hastalığa yol açan Malassezia, kişinin derisinde zaten bulunabilen bir maya mantarıdır. Deniz suyu bu hastalığın doğrudan kaynağı değildir.

Deniz tatilinden sonra lekelerin belirginleşmesinde sıcaklık, terleme ve güneşlenmenin oluşturduğu renk farkı rol oynayabilir.

Özellikle güneşten sonra ortaya çıkan her beyaz lekenin tinea versikolor olduğu düşünülmemelidir. Vitiligo ve diğer pigment hastalıkları da benzer görünüme neden olabilir.

Halk arasında aktarılan inanışlardan biri de eyyam-ı bahur günlerinde denize girerken vücuda metal bir eşya değdirmenin veya metal bir nesne taşımanın lekelenmeyi önleyeceği düşüncesidir.

Bu inanışa ait farklı kişisel ve yöresel anlatımlar bulunabilir. Ancak bunun hangi bölgelerde ne kadar yaygın olduğuna veya tarihsel kökenine ilişkin güvenilir bir kaynak olmadan kesin bir açıklama yapmak doğru olmaz.

Tıbbi açıdan ise vücuda metal değdirmenin tinea versikoloru önlediğini veya tedavi ettiğini gösteren bilimsel bir kanıt bulunmamaktadır.

Çünkü hastalık deniz suyunun deriye temas etmesiyle değil, deride doğal olarak bulunan Malassezia mantarlarının belirli koşullarda çoğalmasıyla ilişkilidir.

Üstelik bazı metal aksesuarlar, özellikle nikel içerenler, duyarlı kişilerde alerjik kontakt dermatite yol açabilir.

Korunmada metal eşya taşımak yerine aşırı terlemeyi azaltmaya yönelik önlemler ve sık tekrarlayan hastalarda dermatoloğun önereceği koruyucu tedavi değerlendirilmelidir.

Güneş ışığı, tinea versikolorun doğrudan nedeni değildir.

Ancak güneşlenme, etkilenen deri ile normal deri arasındaki renk farkını belirginleştirebilir.

Sağlıklı bölgeler bronzlaşırken mantardan etkilenen bazı bölgelerin pigment üretimi değiştiği için bu alanlar daha açık renkte kalabilir.

Bu durum, halk arasında hastalığın güneşten veya denizden kaynaklandığının düşünülmesine neden olabilir.

Güneşten korunmak renk farkının daha belirgin hale gelmesini azaltmaya yardımcı olur. Ancak güneş kremi tek başına mantar enfeksiyonunu tedavi etmez.

Islak deri üzerindeki su damlacıklarının mercek gibi davranarak tinea versikolor oluşturduğu düşüncesi de hastalığın kabul edilmiş bir tıbbi açıklaması değildir.

Hayır. Tinea versikolor, klasik anlamda kişiden kişiye bulaşan bir mantar enfeksiyonu değildir.

Hastalığa neden olan mantar zaten çoğu kişinin normal deri florasında bulunur.

Tinea versikoloru olan biriyle tokalaşmak, aynı evde yaşamak veya aynı havuza girmek nedeniyle bu hastalığın kişiden kişiye geçmesi beklenmez.

Bu yönüyle tinea versikolor, ayak mantarı ve saçlı deri mantarı gibi bulaşıcı dermatofit enfeksiyonlarından farklıdır.

Tinea versikolorda mantarın deri pigmentasyonu üzerindeki etkileri sonucunda açık renkli lekeler gelişebilir.

Bazı mantar metabolitleri ve deride oluşan değişiklikler, melanin üretimini veya pigmentin dağılımını etkileyebilir.

Ancak hastalık yalnızca beyaz leke oluşturmaz. Bazı kişilerde çevredeki deriden daha koyu veya pembemsi lekeler görülür.

Lekenin rengi; kişinin deri tonu, hastalığın özellikleri ve güneşe maruz kalma gibi faktörlerden etkilenebilir.

Her iki hastalık da deride açık renkli alanlara neden olabilir ancak gelişim mekanizmaları ve tedavileri farklıdır.

Özellik

Tinea versikolor

Vitiligo

Neden

Malassezia maya mantarları

Melanosit kaybıyla ilişkili pigment hastalığı

Leke görünümü

Açık, koyu veya pembe lekeler

Genellikle belirgin pigment kaybı olan beyaz alanlar

Kepeklenme

İnce kepeklenme görülebilir

Tipik olarak kepeklenme görülmez

Yerleşim

Sıklıkla göğüs, sırt, omuz ve boyun

Vücudun farklı bölgeleri

Tedavi

Antifungal ilaçlar

Hastalığın özelliklerine göre farklı dermatolojik tedaviler

Bu özellikler tanıda yardımcıdır ancak kesin ayrım için her zaman yeterli değildir.

Özellikle kepeklenme bulunmayan, keskin sınırlı veya giderek genişleyen beyaz lekelerde dermatolojik değerlendirme önemlidir.

Tanı çoğunlukla dermatolojik muayeneyle konur.

Lekelerin yerleşimi, rengi ve ince kepeklenme göstermesi tanıyı destekler.

Gerekli durumlarda lezyon yüzeyinden alınan deri kazıntısı potasyum hidroksit (KOH) ile mikroskop altında incelenebilir.

Mikroskobik incelemede mantara ait kısa ipliksi yapılar ve yuvarlak maya hücreleri birlikte görülebilir.

Wood lambasıyla yapılan incelemede bazı lezyonlarda sarımsı veya sarı-yeşil floresans saptanabilir.

Ancak Wood lambasında floresans görülmemesi tinea versikoloru kesin olarak dışlamaz. Tanı, muayene ve gerektiğinde diğer incelemelerle birlikte değerlendirilir.

Tedavinin temelini mantar karşıtı ilaçlar oluşturur.

Sınırlı veya hafif hastalıkta genellikle deri üzerine uygulanan antifungal şampuanlar, kremler ya da losyonlar yeterlidir.

Ketokonazol, selenyum sülfit, klotrimazol ve diğer bazı antifungal içerikler kullanılan seçenekler arasındadır.

Tedavi seçimi lekelerin bulunduğu bölgeye, yaygınlığına, daha önce uygulanan tedavilere ve kişinin sağlık durumuna göre yapılır.

Tinea versikolorun ilk tedavisinde çoğu zaman ağızdan ilaç kullanılması gerekmez.

Ketokonazol veya selenyum sülfit içeren bazı şampuanlar, yalnızca saçlı deride değil gövdedeki tinea versikolor lezyonlarında da kullanılabilir.

Ürün, hekimin önerdiği şekilde etkilenen bölgeye uygulanır ve belirli bir süre bekletildikten sonra durulanır.

Bekletme süresi kullanılan preparata göre değişebilir; bazı ürünlerde yaklaşık 5–10 dakika önerilir.

Bütün şampuanların aynı sıklıkta veya aynı süreyle kullanılması doğru değildir. Ürün talimatları ve dermatoloğun tedavi planı esas alınmalıdır.

Geniş yüzeylere uygulama sırasında tahriş gelişirse tedavi yeniden değerlendirilmelidir.

Krem tedavisinin süresi kullanılan etken maddeye göre değişir.

Bazı antifungal kremler günde bir veya iki kez, yaklaşık iki hafta gibi sürelerle uygulanabilir. Diğer preparatların kullanım şekli farklı olabilir.

Lekeler hafiflese bile tedavi, önerilen süreye uygun biçimde tamamlanmalıdır.

Ancak renk değişikliğinin devam etmesi nedeniyle kremi aylarca kontrolsüz biçimde kullanmak doğru değildir. Çünkü mantar ortadan kalktıktan sonra da leke devam edebilir.

Ağızdan antifungal tedavi, genellikle çok geniş alanları etkileyen, topikal tedaviye yanıt vermeyen veya sık tekrarlayan seçilmiş olgularda değerlendirilir.

İtrakonazol ve flukonazol bu amaçla kullanılabilen ilaçlardır.

Ancak bu ilaçlar karaciğerle ilişkili yan etkilere ve başka ilaçlarla önemli etkileşimlere neden olabilir. Gebelik, eşlik eden hastalıklar ve kullanılan ilaçlar dikkate alınmalıdır.

Ağızdan ketokonazol, ciddi karaciğer hasarı ve diğer sistemik riskleri nedeniyle tinea versikolor tedavisinde önerilmez.

Ayrıca ayak mantarı gibi dermatofit enfeksiyonlarında kullanılan ağızdan terbinafin, tinea versikolor tedavisinde etkili değildir. Topikal terbinafin preparatlarının durumu farklıdır; bazıları bu hastalıkta kullanılabilir.

Bu nedenle mantar ilaçları birbirinin yerine gelişigüzel kullanılmamalıdır.

Tinea versikolorda hastaların en sık merak ettiği konulardan biri, mantar tedavisi tamamlandığı halde beyaz lekelerin devam etmesidir.

Bunun nedeni, mantar enfeksiyonunun düzelmesiyle deri pigmentinin normale dönmesinin aynı hızda gerçekleşmemesidir.

Başarılı tedaviden sonra renk değişikliğinin düzelmesi haftalar, bazen aylar sürebilir.

Lekelerin üzerindeki kepeklenmenin kaybolması, enfeksiyonun kontrol altına alındığını düşündüren önemli bir bulgudur.

Ancak kepeklenme devam ediyorsa, yeni lekeler oluşuyorsa veya mevcut alanlar genişliyorsa aktif enfeksiyon ya da farklı bir tanı açısından yeniden değerlendirme yapılabilir.

Yalnızca renk farklılığı devam ediyor diye ağızdan mantar ilacı kullanılması uygun değildir.

Aktif mantar enfeksiyonu çoğu hastada uygun tedaviyle kontrol altına alınabilir.

Ancak Malassezia, normal deri florasında bulunan bir mikroorganizma olduğu için hastalığın tekrarlaması mümkündür.

Özellikle sıcak ve nemli havalarda, yoğun terleme dönemlerinde veya kişisel yatkınlığı bulunan kişilerde yeni lekeler ortaya çıkabilir.

Bu nedenle tinea versikolor bazen kronik, tekrarlayıcı bir seyir gösterir.

Hastalığın tekrar etmesi mutlaka ilk tedavinin yanlış veya başarısız olduğu anlamına gelmez.

Sık tekrarlayan hastalarda dermatolog tarafından koruyucu tedavi planlanabilir.

Örneğin uygun antifungal şampuanların belirli aralıklarla kullanılması, bazı kişilerde tekrarlama sıklığını azaltabilir.

Aylık veya mevsimsel uygulamalar değerlendirilebilir ancak bütün hastaların aynı koruyucu programa ihtiyacı yoktur.

Günlük yaşamda ise yoğun terleme sonrasında kuru kıyafetler giymek, hava geçiren giysiler tercih etmek ve ciltte uzun süre nem oluşturan koşulları azaltmak yararlı olabilir.

Yoğun yağlı kozmetik ürünlerin kullanımı bazı kişilerde hastalığı kolaylaştırabileceğinden uygun cilt bakım ürünleri seçilebilir.

Tekrarlamayı önlemek amacıyla ağızdan antifungal ilaçlar kişinin kendi kararıyla veya düzenli aralıklarla kontrolsüz biçimde kullanılmamalıdır.

Tinea versikoloru kesin olarak önlediği veya tedavi ettiği kanıtlanmış özel bir diyet bulunmamaktadır.

Şeker, süt ürünleri veya belirli besinlerin herkeste hastalığa neden olduğunu gösteren yeterli kanıt yoktur.

Dengeli beslenme genel sağlık açısından önemlidir. Ancak antifungal tedavinin yerine geçmez.

Aynı şekilde çok fazla su içmek, detoks uygulamaları veya vitamin takviyeleriyle tinea versikolorun tedavi edileceği iddiaları bilimsel olarak desteklenmemektedir.

Deride yeni ortaya çıkan beyaz veya koyu renkli lekelerin nedeninden emin olunamıyorsa dermatolojik değerlendirme yapılmalıdır.

Özellikle lekeler hızla yayılıyorsa, uygun tedaviye rağmen düzelmiyorsa veya sık tekrarlıyorsa tanı ve tedavi yeniden gözden geçirilmelidir.

Kepeklenmenin bulunmadığı, belirgin sınırlı ve giderek genişleyen beyaz lekelerde vitiligo gibi diğer pigment hastalıklarının dışlanması önemlidir.

Bağışıklık sistemi baskılanmış kişilerde yaygın veya alışılmadık döküntüler ayrıca değerlendirilmelidir.

Sonuç

Tinea versikolor, deride doğal olarak bulunan Malassezia mantarlarının neden olduğu, bulaşıcı olmayan yüzeyel bir mantar hastalığıdır. Özellikle gövde, sırt, omuz ve boyunda açık veya koyu renkli lekeler oluşturur.

Hastalık sıcak ve nemli dönemlerde artabilir. Güneşlenme sonrasında çevre deri bronzlaşırken lekelerin açık kalması, yaz aylarında daha belirgin fark edilmelerine neden olur.

Eyyam-ı bahur döneminde denize girmenin hastalığı doğrudan oluşturduğu veya vücuda metal değdirmenin hastalıktan koruduğu bilimsel olarak gösterilmemiştir.

Tedavide öncelikle uygun antifungal kremler ve şampuanlar kullanılır. Başarılı tedaviden sonra lekelerin renginin normale dönmesi aylar sürebilir. Sık tekrarlayan hastalarda koruyucu tedavi planlanabilir.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır. Derideki renk değişikliklerinin kesin tanısı ve kişiye uygun tedavisi için dermatoloji uzmanına başvurulmalıdır.

Bilimsel Kaynaklar

1. Tinea versikolorun nedenleri, belirtileri ve tedavisi — güncel bilimsel derleme (2022). Malassezia türlerini, pigment değişikliklerini, tanı yöntemlerini, topikal ve sistemik tedavileri ve tekrarlama riskini kapsamlı biçimde değerlendirir.

Kaynak: PubMed – Tinea versicolor: an updated review.

Tam bağlantı: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36452877/

2. Pitiriyazis versikolorun dermatolojik değerlendirmesi. Hastalığın nedenlerini, sıcak ve nemli hava ile ilişkisini, Wood lambası ve mikroskopla tanıyı, tedaviyi ve tedavi sonrası devam edebilen renk değişikliklerini açıklar.

Kaynak: DermNet – Pityriasis versicolor. Tinea versicolor

Tam bağlantı: https://dermnetnz.org/topics/pityriasis-versicolor

3. Tinea versikolor kimlerde ve neden görülür? Yağlı deri, sıcak-nemli hava, aşırı terleme ve bağışıklık sistemiyle ilişkili risk faktörlerini açıklar.

Kaynak: American Academy of Dermatology – Tinea versicolor: Who gets and causes

Tam bağlantı: https://www.aad.org/public/diseases/a-z/tinea-versicolor-causes

4. Tinea versikolorun tanı ve tedavisi. Dermatolojik muayeneyi, deri kazıntısının mikroskobik incelemesini, Wood lambasını ve uygun tedavi seçeneklerini açıklar.

Kaynak: American Academy of Dermatology – Tinea versicolor: Diagnosis and treatment

Tam bağlantı: https://www.aad.org/public/diseases/a-z/tinea-versicolor-treatment

5. Tinea versikolor tedavileri hakkında kanıt değerlendirmesi (2025). Antifungal şampuan ve kremlerin etkinliğini, ağızdan ilaçların hangi durumlarda değerlendirilebileceğini ve tedavi sonrası pigmentin normale dönme süresini açıklar.

Kaynak: NCBI Bookshelf – Tinea versicolor: Learn More – Treatment for tinea versicolor - InformedHealth.org - NCBI Bookshelf

Tam bağlantı: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK293716/

6. Tinea versikolorun belirtileri ve yaz aylarında belirginleşmesi. Lekelerin neden güneşlenme sonrasında daha görünür hale geldiğini, hastalığın bulaşıcı olmadığını ve sık tekrarlayabildiğini açıklar.

Kaynak: Mayo Clinic – Tinea versicolor - Symptoms & causes - Mayo Clinic

Tam bağlantı: https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/tinea-versicolor/symptoms-causes/syc-20378385

7. Pitiriyazis versikolor: Tanı ve tedaviye ilişkin güncel değerlendirme (2023). Nükslerin önlenmesini, topikal tedavilerin yerini ve ağızdan ketokonazol ile terbinafin kullanımına ilişkin önemli sınırlılıkları değerlendirir.

Kaynak: PubMed Central – Pityriasis Versicolor—A Narrative Review on the Diagnosis and Management - PMC

Tam bağlantı: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10608716/

Kültürel terime ilişkin ek kaynak: Eyyam-ı bahurun halk takvimindeki anlamı ve tarihlerinin değişkenliği hakkında meteoroloji uzmanı görüşünü içeren haber. Metal taşıma inanışının yaygınlığına veya kökenine ilişkin doğrulanmış folklorik kaynak bulunmadığından bu anlatı yazıda yalnızca halk arasında aktarılabilen bir inanış olarak ele alınmıştır.

Kaynak: Anadolu Ajansı – Türkiye eyyam-ı bahur sıcaklarının etkisi altına giriyor

Tam bağlantı: https://www.aa.com.tr/tr/gundem/turkiye-eyyam-i-bahur-sicaklarinin-etkisi-altina-giriyor/4015564