Nasır ve boynuzlaşmalar nedir?

Derinin en dış tabakası stratum corneum, yani boynuzsu tabakadır.

Bu tabakanın normalden fazla kalınlaşmasına hiperkeratoz adı verilir.

Basınç ve sürtünme tekrarladığında epidermisteki keratinositlerin çoğalması ve keratinizasyon süreci artar. Deri bu mekanik kuvvete karşı kendisini korumak amacıyla kalınlaşır.

Bu nedenle birçok nasır aslında vücudun tekrarlayan mekanik travmaya verdiği fizyolojik bir uyum yanıtıdır.

Sorun, kalınlaşmanın aşırı hale gelerek ağrıya neden olması veya alttaki dokularda basıncı daha da artırmasıyla ortaya çıkar.

Günlük dilde çoğu zaman aynı anlamda kullanılır ancak dermatolojik olarak bazı farklılıklar vardır.

Kallus, tekrarlayan basınç veya sürtünmeye bağlı gelişen daha geniş ve yaygın deri kalınlaşmasıdır.

Clavus, yani gerçek nasır veya corn, daha sınırlı ve iyi belirlenmiş bir hiperkeratozdur. Genellikle merkezinde derine doğru uzanan sert bir keratin çekirdeği bulunur.

Bu merkezi çekirdek alttaki dokuya basınç yaptığı için gerçek nasırlar kalluslara göre daha ağrılı olabilir.

Bu nedenle “nasır” görünümündeki her kalınlaşmanın aynı şekilde tedavi edilmesi doğru değildir.

Temel neden tekrarlayan basınç, sürtünme veya mekanik travmadır.

Ayağa dar gelen ayakkabılar, sivri burunlu ayakkabılar, yüksek topuklu ayakkabılar, ayağın belirli noktalarına aşırı yük bindiren ayak yapısı ve yürüme bozuklukları nasır gelişimini kolaylaştırabilir.

Çekiç parmak, pençe parmak, halluks valgus ve belirgin kemik çıkıntıları belirli deri alanlarında kronik basınç oluşturabilir.

Spor, uzun süre ayakta kalma ve belirli meslekler de tekrarlayan mekanik stres nedeniyle kallus oluşumunu artırabilir.

Hayır.

Tekrarlayan sürtünmeye maruz kalan hemen her deri bölgesinde kallus gelişebilir.

Gitar veya saz çalan kişilerin parmak uçlarında, ağırlık çalışanların avuç içlerinde, el aletlerini sürekli kullanan kişilerde ve bazı sporcularda karakteristik kalınlaşmalar oluşabilir.

Bu kalınlaşmalar her zaman hastalık anlamına gelmez.

Ağrı oluşturmuyor ve aşırı kalınlaşmıyorsa mekanik aktiviteye karşı gelişmiş koruyucu adaptasyon olabilir.

Ayakkabı veya zeminle basıncın yoğunlaştığı bölgelerde görülür.

Ayak parmaklarının üst yüzleri, parmak araları, küçük parmağın dış kenarı, ayak tabanında metatars başlarının altı ve topuk sık görülen bölgelerdir.

Lezyonun yeri çoğu zaman altında bulunan mekanik problemin nereden kaynaklandığı konusunda fikir verir.

Örneğin çekiç parmak üzerinde oluşan nasır ayakkabının parmak üstüne yaptığı tekrarlayan basınçla ilişkili olabilir.

Sert nasır, yani heloma durum, çoğunlukla ayak parmaklarının üstünde veya ayağın kemikli çıkıntıları üzerinde görülür.

İyi sınırlı, sert ve ortasında yoğun keratinden oluşan bir çekirdek bulunan lezyondur.

Üzerine dikey basınç uygulandığında ağrı belirginleşebilir.

Temelinde çoğu zaman ayakkabı ile kemik arasındaki tekrarlayan basınç bulunur.

Yumuşak nasır veya heloma molle, çoğunlukla ayak parmaklarının arasında görülür.

Parmak arasındaki nem keratini yumuşattığı için klasik sert nasırdan daha beyazımsı, yumuşak ve bazen lastiksi bir görünüm gösterebilir.

Özellikle birbirine baskı yapan parmaklar veya kemik çıkıntıları önemli nedenlerdir.

Nem ve sürtünme devam ettiği sürece tekrarlama eğilimi yüksektir.

Ayak tabanındaki sınırlı hiperkeratozlarda vücut ağırlığı küçük bir alanda yoğunlaşabilir.

Özellikle metatars başlarının altında bulunan sert bir keratin çekirdeği yürürken alttaki dokulara doğru baskı yapar.

Bu nedenle lezyonun çapı küçük olsa bile ağrı oldukça belirgin olabilir.

Ayak tabanındaki tekrarlayan ve çok ağrılı hiperkeratozlarda yalnızca deriyi değil, ayağın basınç dağılımını ve kemik yapısını da değerlendirmek gerekir.

Nasır ile özellikle plantar siğil sık karıştırılır.

Plantar siğil insan papilloma virüsü, yani HPV nedeniyle oluşan viral bir hastalıktır. Nasır ise temel olarak mekanik basınç ve sürtünme sonucunda gelişir.

Nasırda deri çizgileri çoğunlukla lezyon üzerinden devam eder. Siğilde ise normal deri çizgileri genellikle kesintiye uğrar.

Siğillerde dermatoskopi sırasında kırmızı veya siyah noktalar şeklinde görülebilen tromboze küçük damarlar bulunabilir.

Nasırda ise özellikle clavusta ortada yarı saydam veya sert keratin çekirdeği görülebilir.

2023 yılında plantar siğil, nasır ve kallusların dermatoskopik özelliklerini karşılaştıran çalışmada siğillerde kırmızı-siyah noktalar ve deri çizgilerinde kesinti, nasırlarda ise merkezi keratin çekirdeği ve kallusta homojen opak hiperkeratoz ayırıcı özellikler olarak gösterilmiştir.

Evet.

Dermatoskopi deri yüzeyinin büyütülerek ve özel ışık altında değerlendirilmesini sağlar.

Özellikle ayak tabanındaki kalınlaşmış lezyonlarda nasır, kallus ve plantar siğil ayrımını kolaylaştırabilir.

Her vakada biyopsi gerekmez.

Ancak görünümü alışılmadık, tedaviye dirençli veya tanısı belirsiz lezyonlarda daha ileri değerlendirme yapılabilir.

Hayır.

Mekanik nasır ve kalluslar enfeksiyon değildir ve başka bir kişiye bulaşmaz.

Bu özellik onları viral siğillerden ayıran önemli farklardan biridir.

Gerçek anlamda bir kök yoktur.

Nasırın merkezinde sertleşmiş keratinden oluşan konik bir çekirdek bulunabilir.

Bu çekirdek derinin altına doğru basınç yaptığı için sanki derinin içine uzanan bir kök varmış gibi hissedilebilir.

Nasırın yalnızca bu çekirdeğinin çıkarılması geçici rahatlama sağlayabilir ancak basınca neden olan mekanik problem devam ederse lezyon yeniden oluşabilir.

Basınç ve sürtünme tamamen ortadan kalkarsa küçülebilir ve zaman içerisinde kaybolabilir.

Ancak basınca neden olan ayakkabı, kemik çıkıntısı veya yürüme bozukluğu devam ediyorsa tekrarlaması beklenebilir.

Bu nedenle nasır tedavisinde yalnızca kalınlaşmış deriyi inceltmek değil, neden oluştuğunu belirlemek önemlidir.

Çok önemlidir.

Ayağa dar gelen ayakkabılar ayak parmaklarını sıkıştırabilir ve belirli kemik çıkıntılarında basıncı artırabilir.

Çok bol ayakkabıda ise ayağın ayakkabı içerisinde sürekli hareket etmesi sürtünmeyi artırabilir.

Ayakkabı ayağa uygun uzunlukta ve genişlikte olmalı, parmakların rahat hareket edebileceği yeterli ön alan bulunmalıdır.

Özellikle sık tekrarlayan ayak nasırlarında ayakkabı seçimi tedavinin temel parçalarından biridir.

Yapabilir.

Yüksek topuk kullanıldığında vücut ağırlığının daha büyük bölümü ayağın ön kısmına aktarılır.

Bu durum özellikle metatars başlarının altındaki plantar basıncı artırabilir.

Dar burunlu yüksek topuklu ayakkabılarda aynı zamanda parmaklar birbirine doğru sıkışır.

Bu iki mekanizma nasır ve kallus oluşumuna katkıda bulunabilir.

Evet.

Halluks valgus, çekiç parmak, pençe parmak, belirgin metatars başları ve diğer yapısal değişiklikler yükün ayağa eşit dağılmasını bozabilir.

Belirli bölgelerde tekrar tekrar yüksek basınç oluştuğunda deri kendisini korumak için kalınlaşır.

Bu nedenle sürekli aynı noktada tekrarlayan nasır bazen altta bulunan ortopedik veya biyomekanik problemin bir belirtisidir.

Basıncı ve sürtünmeyi azaltmaktır.

Kalınlaşmış keratin ne kadar iyi temizlenirse temizlensin aynı mekanik kuvvet devam ederse nasır tekrar gelişebilir.

Bu nedenle uygun ayakkabı, basınç azaltıcı pedler, silikon parmak ayırıcıları ve gerekli hastalarda tabanlık veya ortotik destekler tedavinin önemli parçalarıdır.

Nasırın bulunduğu bölgeye göre basıncı başka bölgelere dağıtan farklı koruyucu materyaller kullanılabilir.

Sağlıklı, dolaşım ve duyu problemi olmayan kişilerde yüzeyel kallusların kontrollü şekilde inceltilmesi mümkün olabilir.

Ilık su sonrasında ponza taşı veya uygun bir ayak törpüsüyle nazikçe yüzeyel ölü deri azaltılabilir.

Amaç deriyi tamamen kaldırmak değildir.

Ağrı, kanama veya canlı deriye ulaşacak kadar agresif törpüleme yapılmamalıdır.

Özellikle diyabet, nöropati veya dolaşım bozukluğu bulunan kişilerde evde bu tür işlemler güvenli olmayabilir.

Evde yapılması önerilmez.

Nasırın jilet, makas, bistüri veya başka kesici aletlerle çıkarılmaya çalışılması kanama, enfeksiyon ve yara oluşmasına neden olabilir.

Özellikle ayakta duyu kaybı olan kişiler kesinin ne kadar derin olduğunu fark etmeyebilir.

Gerekli olduğunda profesyonel debridman kontrollü şekilde yapılmalıdır.

Kalınlaşmış keratin tabakası uygun teknikle paring veya debridman yöntemiyle inceltilebilir.

Clavusta merkezi sert keratin çekirdeği de kontrollü olarak uzaklaştırılabilir.

Bu işlem ağrıyı hızlı şekilde azaltabilir çünkü alttaki dokulara uygulanan lokal basınç azalır.

Ancak yalnızca debridman yapıp mekanik nedeni düzeltmemek kalıcı çözüm sağlamayabilir.

Evet.

Salisilik asit keratolitik, yani kalınlaşmış keratini yumuşatan ve uzaklaştırılmasını kolaylaştıran bir maddedir.

Nasır için farklı konsantrasyonlarda solüsyonlar ve plasterler kullanılabilir.

Randomize kontrollü bir çalışmada %40 salisilik asit içeren nasır plasterleri profesyonel bistüri debridmanı ile karşılaştırılmış ve uygun seçilmiş hastalarda etkili olduğu gösterilmiştir.

Ancak yüksek konsantrasyonlu salisilik asit sağlıklı çevre deriyi de yakabilir.

Bu nedenle ürünün yalnızca hedef lezyona uygulanması gerekir.

Doktor değerlendirmesi olmadan kullanılmamalıdır.

Diyabetik nöropati nedeniyle ağrı duyusunun azalması kimyasal yanığın fark edilmemesine yol açabilir.

Ayrıca periferik arter hastalığı veya kötü yara iyileşmesi bulunan kişilerde küçük bir kimyasal hasar bile ülserleşmeye ilerleyebilir.

Diyabet, duyu kaybı veya dolaşım problemi bulunan kişilerin nasırlarını evde kesmesi, yakması veya güçlü asitli ürünlerle tedavi etmeye çalışması uygun değildir.

Evet.

Üre düşük konsantrasyonlarda nemlendirici, daha yüksek konsantrasyonlarda ise keratolitik etki gösterebilir.

Kalınlaşmış, kuru ve çatlamaya eğilimli deri alanlarının yumuşatılmasına yardımcı olabilir.

Özellikle yaygın kallus ve topuk hiperkeratozlarında kullanılabilir.

Ancak tek başına nemlendirici veya üre kullanımı altta devam eden aşırı mekanik basıncı ortadan kaldırmaz.

Uygun hastada yararlı olabilir.

Amaç nasırın üzerindeki lokal basıncı azaltmak veya basıncı daha geniş bir yüzeye dağıtmaktır.

Parmak arası nasırlarda silikon ayırıcılar parmakların birbirine sürtünmesini azaltabilir.

Ayak parmaklarının üstündeki nasırlarda koruyucu silikon materyaller ayakkabı baskısını azaltabilir.

Ancak yanlış yerleştirilen veya çok kalın bir ped bazen ayakkabı içerisindeki basıncı daha da artırabilir.

Bazı hastalarda evet.

Özellikle ayak tabanında belirli metatars başlarının altında sürekli nasır oluşuyorsa basınç dağılımının değerlendirilmesi yararlı olabilir.

Uygun tabanlık veya ortotik destek yüksek basınç alanındaki yükü azaltabilir.

Standart bir tabanlığın bütün hastalarda aynı sonucu vermesi beklenmez.

Ayak yapısı ve basınç noktalarına göre bireyselleştirilmesi daha uygun olabilir.

Mekanik nasır için kriyoterapi standart temel tedavi değildir.

Sıvı nitrojen özellikle viral siğillerin tedavisinde kullanılan bir yöntemdir.

Ayak tabanındaki bir lezyonun yanlışlıkla nasır yerine siğil olması durumunda kriyoterapi gündeme gelebilir.

Ancak gerçek mekanik nasırda asıl problem basınç ve hiperkeratoz olduğu için dondurma altta yatan nedeni ortadan kaldırmaz.

Bu nedenle tedavi öncesinde nasır ile siğilin doğru ayırt edilmesi önemlidir.

Elektrokoterizasyon mekanik nasırların rutin birinci basamak tedavisi değildir.

Benzer şekilde “plazma ile yakma” veya “buharlaştırma” yöntemleri de basınca bağlı klasik nasırın temel mekanik nedenini düzeltmez.

Kontrolsüz termal hasar ayak tabanında ağrılı skar oluşmasına neden olabilir ve oluşan skar daha sonra basınç altında yeni bir problem haline gelebilir.

Bu nedenle gerçek nasırda öncelik basınç kontrolü, uygun ayakkabı, keratolitik tedavi ve gerekli olduğunda kontrollü debridmandır.

Klasik mekanik nasır için lazer standart temel tedavi değildir.

Lazerler daha çok bazı siğiller ve farklı dermatolojik lezyonların tedavisinde kullanılabilir.

Nasırın temel nedeni düzeltilmeden yalnızca lezyonu lazerle ortadan kaldırmak tekrarlamayı önlemez.

Ayak tabanında gereksiz doku hasarı ve skar oluşturabilecek işlemler dikkatle değerlendirilmelidir.

Seçilmiş hastalarda cerrahi düşünülebilir ancak çoğu nasır için ilk seçenek değildir.

Cerrahinin amacı yalnızca kalınlaşmış deriyi kesip çıkarmak olmamalıdır.

Sorun belirgin bir kemik deformitesi veya sürekli anormal basınç oluşturan yapısal bozukluksa cerrahi girişim bu mekanik problemi düzeltmeyi hedefleyebilir.

2023 yılında inatçı plantar keratozların cerrahi tedavisini inceleyen kapsamlı değerlendirmede mevcut cerrahi kanıtın sınırlı olduğu ve hasta seçiminin önemli olduğu gösterilmiştir.

Çünkü nasır çoğu zaman neden değil, sonuçtur.

Kalınlaşmış deri temizlendikten sonra aynı bölge aynı kuvvetle basınca maruz kalmaya devam ederse epidermis yeniden kalınlaşır.

Tekrarlayan nasırlarda ayakkabı, ayak deformitesi, yürüme paterni ve yük dağılımının yeniden değerlendirilmesi gerekir.

Her zaman değil.

Topukta geniş bir alana yayılan kalın ve kuru deri çoğu zaman plantar hiperkeratoz veya kallus şeklindedir.

Derin çatlaklar, yani topuk fissürleri gelişebilir.

Kuru cilt, mekanik yük, fazla kilo, açık topuklu ayakkabılar ve bazı dermatolojik hastalıklar kalınlaşmayı artırabilir.

Topukta yaygın hiperkeratozda nemlendirici ve keratolitik bakım ile mekanik yükün azaltılması önemlidir.

Çok yaygın, simetrik veya çocukluktan beri devam eden kalınlaşmalarda kalıtsal palmoplantar keratodermalar da düşünülmelidir.

Hayır.

Sedef hastalığı, egzama, mantar enfeksiyonları, palmoplantar keratodermalar, siğiller ve çeşitli keratinizasyon bozuklukları el ve ayaklarda kalınlaşmaya neden olabilir.

Bazı hastalıklarda hiperkeratoz basınç bölgelerinin dışına da yayılır.

Çocukluktan beri var olan, ailede başka kişilerde de görülen veya avuç içi ve ayak tabanının büyük bölümünü simetrik şekilde etkileyen kalınlaşmalarda farklı tanılar araştırılmalıdır.

Evet.

Özellikle ayakta duyu kaybı bulunan kişilerde kalın kallus tabakasının altında kanama veya ülser gelişebilir.

Hasta ağrı hissetmediği için problem fark edilmeden ilerleyebilir.

Nasırın içerisinde veya altında koyu renkli kanama, akıntı, kötü koku veya çevrede kızarıklık görülmesi değerlendirme gerektirir.

Diyabetli bir kişide özellikle nöropati ve yüksek plantar basınçla birlikte bulunan kallus ayak ülseri açısından önemli bir risk göstergesidir.

Klasik çalışmalarda yoğun plantar kallusun ülser gelişimiyle güçlü şekilde ilişkili olduğu gösterilmiştir.

Güncel IWGDF diyabetik ayak kılavuzları da aşırı kallusu ülser gelişiminden önce değerlendirilmesi ve uygun şekilde tedavi edilmesi gereken bulgulardan biri olarak kabul etmektedir.

Bu nedenle diyabetik ayakta nasır yalnızca kozmetik bir problem olarak değerlendirilmemelidir.

Özellikle nöropati, daha önce geçirilmiş ayak ülseri veya dolaşım bozukluğu varsa kendi kendine tedavi önerilmez.

Kesici aletler, güçlü asitler veya kontrolsüz törpüleme ciddi yara oluşturabilir.

Bu kişilerde ayağın dolaşımı, duyusu, basınç noktaları ve nasırın altında ülser olup olmadığı değerlendirilmelidir.

Nasırın kendisi enfeksiyon değildir.

Ancak aşırı basınç, çatlama veya yanlış müdahaleler deride yara oluşturursa ikincil bakteriyel enfeksiyon gelişebilir.

Kızarıklık, sıcaklık artışı, şişlik, akıntı ve giderek artan ağrı enfeksiyon açısından uyarıcı olabilir.

Diyabet veya bağışıklık sistemi problemi bulunan hastalarda bu bulgular daha önemlidir.

Uzun tırnaklar ayakkabı içerisinde parmak ucundaki basıncı artırabilir.

Tırnakların uygun uzunlukta tutulması ayakkabı içi travmayı azaltmaya yardımcı olabilir.

Ancak nasır gelişiminin tek veya temel nedeni tırnak uzunluğu değildir.

Ayakkabı yapısı ve ayağın biyomekaniği daha önemli faktörlerdir.

Hayır.

Kutanöz boynuz veya cornu cutaneum, deriden dışarı doğru boynuz şeklinde uzanan yoğun keratin kitlesidir.

Bu durum sıradan bir kallus veya mekanik nasırdan farklıdır.

Kutanöz boynuzun kendisi bir hastalık tanısı değil, alttaki lezyonun oluşturduğu bir görünüm biçimidir.

Altında siğil veya seboreik keratoz gibi iyi huylu lezyonlar bulunabileceği gibi aktinik keratoz ve skuamöz hücreli karsinom gibi prekanseröz veya malign hastalıklar da bulunabilir.

2025 tarihli güncel kapsamlı değerlendirmede kutanöz boynuzlarda en önemli noktanın, boynuzun yalnızca üst kısmını değil tabanındaki lezyonu histopatolojik olarak değerlendirmek olduğu vurgulanmıştır.

Bu nedenle gerçek boynuz şeklindeki deri oluşumları evde törpülenmemeli veya yakılmamalıdır.

Genellikle tabanını içerecek şekilde histopatolojik değerlendirme gerekir.

Çünkü boynuzu oluşturan keratin tabakasına bakarak altında hangi hastalığın bulunduğunu güvenilir şekilde söylemek mümkün değildir.

Özellikle güneş gören bölgelerde, ileri yaşta, tabanı geniş ve sert olan, hızlı büyüyen, kanayan veya çevresi infiltre görünen boynuzlarda altta malignite olasılığı daha dikkatli değerlendirilmelidir.

2026 itibarıyla mekanik nasır ve kallus tedavisinin temel prensibi lezyonu yakmak veya ortadan kaldırmak değil, ona neden olan mekanik kuvveti belirleyip azaltmaktır.

Kallus derinin kronik basınç ve sürtünmeye verdiği biyolojik bir adaptasyondur. Nasırda ise bu hiperkeratoz daha sınırlı hale gelir ve merkezdeki sert keratin çekirdeği ağrı oluşturabilir. Bu nedenle önce nasır, kallus ve plantar siğilin doğru ayırt edilmesi gerekir.

Tedavide uygun ayakkabı, basınç azaltıcı ped veya ortotikler, keratolitik ürünler ve gerekli olduğunda profesyonel paring/debridman temel yöntemlerdir. Salisilik asit seçilmiş hastalarda etkili olabilir ancak diyabet, nöropati ve dolaşım bozukluğu bulunan kişilerde evde güçlü keratolitik tedaviler riskli olabilir.

Kriyoterapi, elektrokoterizasyon ve plazma ile yakma mekanik nasırın standart temel tedavileri değildir. Özellikle kriyoterapinin kullanılması düşünülen bir ayak tabanı lezyonunda öncelikle bunun gerçek nasır mı yoksa plantar siğil mi olduğu belirlenmelidir.

Sürekli tekrarlayan ayak nasırında alttaki biyomekanik bozukluğu araştırmadan yalnızca deriyi tekrar tekrar temizlemek uzun dönem çözüm sağlamayabilir. Cerrahi tedavi ise konservatif yöntemlere dirençli ve belirgin yapısal mekanik neden bulunan seçilmiş hastalarda düşünülmelidir.

Diyabetik ayakta kallus çok daha önemlidir. Özellikle nöropati varlığında yoğun kallus ülser öncesi riskli bir bulgu olabilir ve güncel uluslararası diyabetik ayak kılavuzları bu hastalarda basıncın azaltılmasını, uygun ayakkabı kullanımını ve preülseratif kallusun profesyonel olarak değerlendirilmesini önermektedir.

Son olarak, sıradan “boynuzlaşma” ile gerçek kutanöz boynuz birbirinden ayrılmalıdır. Boynuz şeklinde dışarı doğru büyüyen lezyonların altında benign, premalign veya malign deri hastalıkları bulunabileceğinden tabanının histopatolojik değerlendirilmesi gerekebilir.

Bilimsel Kaynaklar

Corns and calluses resulting from mechanical hyperkeratosis

PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12074526/

Callus formation is associated with hyperproliferation and incomplete differentiation of keratinocytes, and increased expression of adhesion molecules

PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20456341/

Pressure and Friction Injuries in Primary Care

PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26612376/

Dermoscopic Findings in Clinically Diagnosed Cases of Plantar Warts, Corns, and Calluses: A Cross-Sectional Study

PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37252501/

Differential diagnosis of plantar wart from corn, callus and healed wart with the aid of dermoscopy

PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19067694/

The effectiveness of salicylic acid plasters compared with 'usual' scalpel debridement of corns: a randomised controlled trial

PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24063387/

The evaluation of three treatments for plantar callus: a three-armed randomised, comparative trial using biophysical outcome measures

PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27189190/

Surgical Excision of Intractable Plantar Keratoses (Corns) of the Foot: A Scoping Review

PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38175699/

Guidelines on the prevention of foot ulcers in persons with diabetes (IWGDF 2023 update)

PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37302121/

Practical guidelines on the prevention and management of diabetes-related foot disease (IWGDF 2023 update)

PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37243927/

Shedding New Light on Cutaneous Horns: A Comprehensive Review and Pitfall of Management

PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39896306/