Benler ve lekeler

Tıbbi olarak melanositik nevüs, melanosit adı verilen pigment hücrelerinden köken alan iyi huylu deri oluşumudur.

Benler;

• Açık kahverengi,
• Koyu kahverengi,
• Siyaha yakın,
• Pembe,
• Ten renginde veya
• Nadiren mavimsi

görünebilir.

Düz olabilecekleri gibi deriden kabarık da olabilirler.

Bir kişinin benlerinin birbirinin aynısı olması gerekmez.

Benlerin bir bölümü doğumda bulunur veya yaşamın ilk dönemlerinde ortaya çıkar. Bunlara konjenital melanositik nevüs adı verilir.

Çok sayıda ben ise çocukluk, ergenlik ve genç erişkinlik döneminde sonradan gelişir.

Genetik yatkınlık yanında ultraviyole ışınlarına maruziyet de edinilmiş benlerin sayısını etkileyebilir.

Her doğuştan ben yüksek kanser riski taşımaz.

Konjenital melanositik nevüslerde melanoma riski özellikle nevüsün erişkin dönemde ulaşması beklenen büyüklüğüyle ilişkilidir.

Küçük ve orta büyüklükteki konjenital nevüslerde risk oldukça düşükken, büyük ve özellikle dev konjenital nevüslerde risk daha yüksektir.

2024 sistematik derlemesinde melanoma prevalansı tüm konjenital melanositik nevüsler birlikte değerlendirildiğinde yaklaşık %1,8; büyük konjenital nevüs grubunda ise yaklaşık %2,7 olarak hesaplanmıştır. Ancak bireysel risk nevüsün büyüklüğü, yerleşimi ve diğer klinik özelliklere göre değişir.

Bu nedenle her doğuştan benin çıkarılması gerektiği şeklinde bir yaklaşım doğru değildir.

Takip veya cerrahi karar kişiye özel verilmelidir.

Bazı melanomlar önceden var olan bir melanositik nevüsle ilişkili olarak gelişebilir.

Ancak önemli bir nokta vardır:

Melanomların çoğu mevcut bir benin değişmesiyle oluşmaz; normal görünen deride yeni bir lezyon olarak ortaya çıkar.

Sistematik derlemelerde melanomların yaklaşık %70’inin de novo, yani önceden tanımlanan bir ben olmadan geliştiği gösterilmiştir.

Dolayısıyla yalnızca mevcut benleri takip etmek yeterli değildir.

Deride yeni ortaya çıkan farklı bir lezyon da önemlidir.

Bu oldukça yaygın bir inanıştır ancak bilimsel olarak desteklenmemektedir.

Bir beni;

• Çarpmak,
• Kaşımak,
• Kesmek,
• Tıraş sırasında yaralamak veya
• Kıyafetlerle tahriş etmek

tek başına o beni melanoma dönüştüren kanıtlanmış bir neden değildir.

Mevcut epidemiyolojik ve klinik veriler travmanın melanoma oluşumunun nedeni olduğunu desteklememektedir.

Bir ben travma sonrasında kanayabilir veya görünümü geçici olarak değişebilir. Ancak iyileşmeyen, sürekli kanayan veya daha önce de şüpheli özellikleri bulunan lezyonlar dermatolojik olarak değerlendirilmelidir.

Hayır.

Bir benin uygun şekilde çıkarılması kansere neden olmaz veya kanseri vücuda yaymaz.

Aksine klinik veya dermoskopik olarak melanoma açısından şüpheli bir lezyonda cerrahi çıkarma ve histopatolojik inceleme tanının temel yöntemidir.

Sorun beni çıkarmak değil, şüpheli bir lezyonun uygun şekilde değerlendirilmeden bırakılmasıdır.

Kozmetik amaçla çıkarılması planlanan pigmentli oluşumlarda bile öncelikle lezyonun gerçekten iyi huylu olduğundan emin olunması önemlidir.

Melanoma açısından değerlendirmede en bilinen yöntemlerden biri ABCDE kuralıdır.

A – Asymmetry / Asimetri

Lezyonun bir yarısının diğer yarısına benzememesi.

B – Border / Kenar

Düzensiz, girintili çıkıntılı veya belirsiz sınırlar.

C – Color / Renk

Aynı lezyon içerisinde birden fazla rengin bulunması; kahverengi ve siyah yanında kırmızı, beyaz veya mavi alanların görülmesi.

D – Diameter / Çap

Melanomlar tanı sırasında sıklıkla 6 mm’den büyük olabilir.

Ancak 6 mm’den küçük melanom da olabilir.

Bu nedenle eski metindeki “0,5 cm'nin üzerindeki ben tehlikelidir” yaklaşımı doğru değildir. Çap yalnızca değerlendirme kriterlerinden biridir.

E – Evolving / Değişim

Benin;

• Büyüklüğünün,
• Şeklinin,
• Renginin veya
• Yüzey özelliklerinin

zaman içerisinde değişmesi en önemli uyarı işaretlerinden biridir.

Kişinin benlerinin büyük bölümü birbirine benzer bir görünüm gösterebilir.

Diğerlerinin hepsinden farklı görünen tek bir lezyon “ugly duckling / çirkin ördek yavrusu” bulgusu olarak tanımlanır.

Bu tür farklı bir lezyon dermatolojik değerlendirme gerektirebilir.

Ayrıca;

• Yeni gelişen lezyon,
• Açıklanamayan kanama,
• İyileşmeyen yara,
• Sürekli kaşıntı veya ağrı

gibi değişiklikler de değerlendirilmelidir.

Dermatolojik muayene sırasında benler çıplak gözle değerlendirilir ve gerekli görülen lezyonlar dermoskopi ile incelenir.

Dermoskopi, lezyonun çıplak gözle görülmesi mümkün olmayan yapılarını büyüterek değerlendirmeye yardımcı olur.

Çok sayıda beni veya melanoma açısından yüksek riski bulunan bazı kişilerde;

• Total vücut fotoğrafçılığı,
• Dijital dermoskopik kayıt ve
• Belirli lezyonların zaman içerisinde karşılaştırılması

kullanılabilir.

Her benin rutin olarak çıkarılması doğru değildir.

Şüpheli lezyonlarda ise histopatolojik inceleme yapılabilecek şekilde biyopsi veya cerrahi eksizyon planlanabilir.

Ultraviyole ışınları melanoma açısından önemli çevresel risk faktörlerinden biridir.

Özellikle aralıklı fakat yoğun güneş maruziyeti ve güneş yanıkları, melanoma riskinin artmasıyla ilişkilidir.

Çocukluk ve gençlik dönemindeki yoğun UV maruziyetinin de yaşam boyu risk üzerinde etkisi vardır.

Solaryum cihazlarından alınan UV ışınları da güvenli bir alternatif değildir.

Bu nedenle;

• Güneş koruyucu,
• Koruyucu giysi,
• Şapka,
• Gölge kullanımı ve
• Solaryumdan kaçınma

deri kanserinden korunmanın önemli parçalarıdır.

Deride görülen her beyaz leke vitiligo değildir.

Beyaz veya açık renkli lekelere;

• Vitiligo,
• Pityriasis versicolor,
• Pityriasis alba,
• İnflamasyon sonrası hipopigmentasyon,
• İdiopatik guttat hipomelanoz,
• Nevus depigmentosus ve
• Daha nadir bazı hastalıklar

neden olabilir.

Bu nedenle tedaviye başlamadan önce doğru tanı önemlidir.

Vitiligo, melanositlerin kaybı sonucunda deride iyi sınırlı, süt beyazı renkli alanların oluştuğu otoimmün bir pigment hastalığıdır.

Bulaşıcı değildir.

Ağrı veya kaşıntı çoğu hastada temel sorun değildir; ancak hastalık özellikle görünür bölgelerde bulunduğunda yaşam kalitesi ve psikolojik durum üzerinde önemli etki oluşturabilir.

Bu nedenle vitiligoyu yalnızca “estetik kusur” şeklinde değerlendirmek güncel yaklaşım açısından doğru değildir. Uluslararası vitiligo konsensüsü hastalığın uzun dönemli ve kişiye özel değerlendirilmesini önermektedir.

Vitiligoda bağışıklık sistemi melanositleri hedef alır.

Hastalığın gelişiminde;

• Genetik yatkınlık,
• Otoimmün mekanizmalar,
• Oksidatif stres ve
• Çevresel faktörler

birlikte rol oynayabilir.

Bazı hastalarda deri travması sonrasında yeni vitiligo alanları ortaya çıkabilir. Buna Koebner fenomeni denir.

Bu durum travmanın bütün insanlarda vitiligoya neden olduğu anlamına gelmez.

Vitiligo özellikle bazı otoimmün hastalıklarla daha sık birlikte görülebilir.

Bunların içinde otoimmün tiroid hastalıkları önemli yer tutar.

Ancak her vitiligo hastasında geniş otoimmün test panelleri yapılması şart değildir. Laboratuvar değerlendirmesi hastanın öyküsü ve klinik bulgularına göre planlanır.

Tanı çoğunlukla dermatolojik muayeneyle konulur.

Wood lambası, özellikle açık tenli kişilerde veya sınırları net olmayan lezyonlarda pigment kaybının daha iyi görülmesini sağlayabilir.

Atipik vakalarda başka hastalıklardan ayırmak için ek incelemeler gerekebilir.

Vitiligoda bütün hastalarda aynı sonucu sağlayan tek bir tedavi yoktur.

Tedavide amaç;

• Aktif hastalığın ilerlemesini durdurmak,
• Mümkün olduğunda pigmentin geri gelmesini sağlamak ve

hastanın yaşam kalitesini iyileştirmektir.

Güncel tedaviler arasında;

• Topikal kortikosteroidler,
• Takrolimus veya pimekrolimus gibi topikal kalsinörin inhibitörleri,
• Dar bant UVB fototerapi,
• Excimer ışık/lazer sistemleri ve
• Uygun stabil hastalarda bazı cerrahi pigmentasyon yöntemleri

bulunmaktadır.

Ruxolitinib krem

Vitiligo tedavisindeki önemli yeni gelişmelerden biri topikal JAK inhibitörü ruxolitinib olmuştur.

Ruxolitinib krem bazı ülkelerde 12 yaş ve üzerindeki nonsegmental vitiligo hastalarında repigmentasyon amacıyla ruhsatlandırılmıştır.

Özellikle yüz bölgesinde anlamlı repigmentasyon sağlayabilen hastalar bulunmaktadır. Ancak yanıt aylar içerisinde gelişir ve herkes aynı düzeyde yanıt vermez.

Ürünün erişilebilirliği ve ruhsat durumu ülkelere göre değişebilir.

Evet.

Özellikle gövde, omuz ve üst kollarda görülen pityriasis versicolor, açık renkli lekeler oluşturarak vitiligoyla karışabilir.

Pityriasis versicolorda çoğunlukla çok ince kepeklenme bulunur ve etken bir maya/mantar türüdür.

Vitiligo ise mantar enfeksiyonu değildir.

Dolayısıyla iki hastalığın tedavisi tamamen farklıdır.

Hayır.

Derideki kahverengi lekelerin çok sayıda nedeni olabilir.

Bunlar arasında;

• Melazma,
• Solar lentigo,
• Çiller,
• İnflamasyon sonrası hiperpigmentasyon,
• Seboreik keratoz,
• İlaçlara bağlı pigmentasyon,
• Fitofotodermatit ve
• Bazı pigmentli tümörler

bulunur.

Bu nedenle bir lekenin “kahverengi” olması tek başına tedavi seçimi için yeterli değildir.

Özellikle lazer veya ışık tedavisi uygulanmadan önce tanının doğru olması önemlidir.

Melazma, özellikle yüz bölgesinde simetrik kahverengi veya gri-kahverengi lekelerle seyreden kronik ve tekrarlayıcı bir pigmentasyon bozukluğudur.

En sık;

• Yanaklar,
• Alın,
• Üst dudak ve
• Çene

bölgelerinde görülür.

Melazmanın oluşumunda yalnızca güneş değil;

genetik yatkınlık,

UV ışınları,

görünür ışık,

hormonal faktörler,

gebelik ve

bazı ilaçlar

rol oynayabilir.

Dolayısıyla eski metindeki “güneş ışığı olmadan yüz lekesi olmaz” ifadesi fazla genelleyicidir.

Gebelik sırasında ortaya çıkan melazma halk arasında sıklıkla “gebelik maskesi” olarak adlandırılır.

Gebelik hormonları pigmentasyon eğilimini artırabilir.

Doğum sonrasında bazı kişilerde lekeler azalabilir ancak tamamen kaybolmayabilir.

Hormonal kontraseptifler de bazı kişilerde melazmayı tetikleyebilir veya belirginleştirebilir.

Melazma kronik ve tekrarlayıcı olduğu için tedavinin en önemli basamaklarından biri düzenli fotoproteksiyondur.

Geniş spektrumlu güneş koruyucular yanında görünür ışığa karşı korumayı artırabilen demir oksit içeren renkli güneş koruyucular bazı hastalarda özellikle yararlı olabilir.

2025 uluslararası melazma konsensüsünde güneşten korunma temel yaklaşım olarak kabul edilmiş; hekim gözetiminde hidrokinon içeren üçlü kombinasyon tedavisi en etkili topikal seçeneklerden biri olarak değerlendirilmiştir.

Diğer seçenekler arasında;

• Azelaik asit,
• Retinoidler,
• Kojik asit,
• Seçilmiş hastalarda traneksamik asit,
• Kimyasal peeling,
• Mikroiğneleme ve
• Dirençli hastalarda bazı lazer/ışık yöntemleri

bulunabilir.

Ancak agresif lazer veya peeling uygulamaları bazı hastalarda postinflamatuvar hiperpigmentasyon veya melazmanın tekrar koyulaşmasına neden olabilir.

Bu nedenle tedavi kişiye özel planlanmalıdır.

Solar lentigolar kronik güneş maruziyetine bağlı gelişen, keskin sınırlı kahverengi lekelerdir.

Özellikle;

• Yüz,
• El sırtları,
• Dekolte ve
• Güneşe açık diğer alanlarda

görülürler.

Halk arasında sıklıkla “yaşlılık lekesi” adı verilir.

Solar lentigolar aktinik keratozdan farklıdır ve kendi başlarına premalign lezyon kabul edilmez.

Tedavide uygun hastalarda;

• Kriyoterapi,
• Bazı lazerler,

IPL/BBL gibi ışık sistemleri ve

bazı topikal ajanlar

kullanılabilir.

Ancak pigmentli bir oluşum tedavi edilmeden önce melanoma veya başka bir pigmentli deri hastalığı olmadığından emin olunmalıdır.

Akne, egzama, tahriş, yanık veya çeşitli deri hastalıkları iyileştikten sonra bölgede kahverengi veya gri renk değişikliği kalabilir.

Buna postinflamatuvar hiperpigmentasyon (PIH) denir.

Özellikle daha koyu deri fototiplerinde daha belirgin ve uzun süreli olabilir.

Tedavinin ilk basamağı altta yatan inflamasyonu kontrol etmek ve yeni pigment oluşumunu önlemektir.

Güneşten korunma yanında çeşitli topikal tedaviler ve uygun hastalarda prosedürel yöntemler kullanılabilir. 2024 sistematik derlemeleri tedavi seçeneklerinin bulunduğunu, ancak etkinliğin hastanın deri tipi ve pigmentin derinliğine göre değiştiğini göstermektedir.

Bazı bitkisel maddeler ve parfüm içerikleri UV ışığı ile birlikte fototoksik reaksiyona neden olabilir.

Özellikle bazı narenciye ürünleri ve bitki özsularıyla temas sonrası güneşe çıkılması fitofotodermatit oluşturabilir.

Başlangıçtaki kızarıklık veya su toplamasının ardından uzun süre devam eden kahverengi pigmentasyon gelişebilir.

Ancak bütün parfümlerin veya kolonyaların güneşte mutlaka kalıcı leke oluşturacağı şeklinde genelleme yapmak doğru değildir.

Hayır.

“Leke lazeri” adı altında tek bir tedavi yoktur.

Tedavi;

• Pigmentin nedenine,
• Derinliğine,
• Hastanın deri fototipine ve
• Kullanılan cihazın dalga boyuna

göre belirlenir.

Örneğin solar lentigoda lazer veya IPL oldukça etkili olabilirken, melazmada aynı yaklaşım bazı hastalarda pigmentasyonun yeniden artmasına neden olabilir.

Bu nedenle önce tanı, sonra cihaz yaklaşımı önemlidir.

Güneşten korunma hem melanoma ve diğer deri kanserlerinin önlenmesinde hem de birçok pigmentasyon bozukluğunun kontrolünde önemlidir.

Genel olarak;

• Geniş spektrumlu UVA/UVB güneş koruyucu,
• Koruyucu giysiler,
• Geniş kenarlı şapka,
• Gölge kullanımı,
• Yoğun güneş maruziyetinin azaltılması ve
• Solaryumdan kaçınılması

önerilir.

Melazmada görünür ışık korumasının da önemli olabileceği unutulmamalıdır.

Kendi cildini tanımak yararlıdır.

Özellikle;

• Yeni çıkan bir lezyon,
• Diğerlerinden farklı görünen bir ben,
• Hızla değişen lezyon,
• Açıklanamayan kanama veya
• İyileşmeyen yara

fark edildiğinde dermatolojik değerlendirme yapılmalıdır.

AAD de düzenli kişisel cilt kontrolü sırasında ABCDE özellikleri ve diğerlerinden farklı görünen lezyonlara dikkat edilmesini önermektedir.

Ancak herkese sabit olarak “6 ayda bir dermatoloğa gitmek gerekir” demek doğru değildir.

Kontrol sıklığı kişinin;

• Ben sayısı,
• Atipik benleri,
• Kişisel veya ailevi melanoma öyküsü,
• Cilt tipi,
• Güneş maruziyeti ve
• Diğer risk faktörlerine

göre belirlenmelidir.

Derideki bütün kahverengi oluşumlar “ben”, bütün beyaz lekeler “vitiligo” ve bütün yüz lekeleri “güneş lekesi” değildir.

Bu nedenle tedavinin ilk basamağı doğru dermatolojik tanıdır.

Özellikle pigmentli bir lezyona lazer, kriyoterapi veya başka bir destrüktif tedavi uygulanmadan önce melanoma ve diğer önemli deri hastalıklarının dışlanması gerekir.

Benlerde hızlı veya belirgin değişiklik, yeni ve diğerlerinden farklı bir lezyon veya açıklanamayan kanama varsa değerlendirme geciktirilmemelidir.

Vitiligo ve melazma gibi pigment hastalıklarında ise günümüzde geçmişe göre çok daha fazla tedavi seçeneği bulunmaktadır; ancak hangi tedavinin kullanılacağı hastalığın tipine, aktivitesine ve kişinin deri özelliklerine göre planlanmalıdır.

Bilimsel Kaynaklar

Melanomda ABCDE Bulguları ve Benlerin DeğerlendirilmesiAmerican Academy of Dermatology – ABCDEs of MelanomaAAD kaynağı

Melanomların Benlerden mi Yoksa Yeni Lezyon Olarak mı Geliştiği – Sistematik Derleme ve Meta-AnalizPubMed – The Association of Nevus-Associated Melanoma With Common or Dysplastic Melanocytic NevusPubMed kaynağı

Konjenital Melanositik Nevüslerde Melanom Riski – Sistematik DerlemePubMed – Prevalence, Incidence Density and Standardized Morbidity Rate of Melanoma Among Patients With Congenital Melanocytic NaeviPubMed kaynağı

Vitiligo Tanı ve Tedavisi – Uluslararası Vitiligo Task Force, Bölüm 1PubMed – Worldwide Expert Recommendations for the Diagnosis and Management of VitiligoPubMed kaynağı

Vitiligo Tedavisi – Uluslararası Vitiligo Task Force, Bölüm 2PubMed – Specific Treatment Recommendations for VitiligoPubMed kaynağı

Vitiligo Tedavileri ve RuxolitinibAmerican Academy of Dermatology – Vitiligo Diagnosis and TreatmentAAD kaynağı

Melazma Tedavisi – 2025 Uluslararası Uzman KonsensüsüPubMed – Delphi Consensus on Melasma ManagementPubMed kaynağı

Postinflamatuvar Hiperpigmentasyon Tedavileri – Sistematik DerlemePubMed – Post-inflammatory Hyperpigmentation: A Systematic Review of Treatment OutcomesPubMed kaynağı