Ağız Yaraları Neden Olur?

Ağız mukozasının yüzey bütünlüğünün bozulması sonucunda oluşan yüzeysel doku kayıpları erozyon, daha derin doku kayıpları ise ülser olarak adlandırılır.

Travma, aft, enfeksiyonlar, bazı ilaçlar, otoimmün hastalıklar ve nadiren tümörler ağız içerisinde ülserlere neden olabilir.

Bu nedenle yalnızca yaranın görüntüsünden değil; yaranın ne kadar süredir bulunduğu, tekrarlayıp tekrarlamadığı, ağrılı olup olmadığı, sayısı, yerleşimi ve beraberinde başka belirtilerin bulunup bulunmadığından da yararlanılarak değerlendirme yapılır.

Ağız içerisindeki her aft veya küçük travmatik yara kanser belirtisi değildir. Aksine ağız yaralarının büyük bölümü iyi huylu nedenlerle ortaya çıkar.

Ancak iki haftadan uzun süren ağız lezyonlarının değerlendirilmesi önemlidir. Özellikle iyileşmeyen ülserler ile kalıcı kırmızı veya beyaz alanlar ağız kanseri açısından da değerlendirilmelidir. ABD Ulusal Diş ve Kraniyofasiyal Araştırma Enstitüsü de ağızda iki haftadan uzun süren yara, kalınlaşma, kırmızı veya beyaz leke gibi değişikliklerde diş hekimi veya hekime başvurulmasını önermektedir.

Özellikle şu durumlarda değerlendirme geciktirilmemelidir:

İki haftadan uzun süren veya giderek büyüyen yara, kırmızı/beyaz leke veya kitle; dokunmakla sertlik; açıklanamayan kanama; dilde veya ağızda uyuşma; boyunda kitle; yutma, konuşma veya çiğnemede güçlük; tekrarlayan ve çok sayıda ağız yarası; ağız yaralarına genital yara, göz bulguları, deri döküntüsü veya başka sistemik belirtilerin eşlik etmesi.

Ağız yaralarının en sık nedenlerinden biri aft veya rekürren aftöz stomatittir.

Aftlar genellikle yuvarlak veya oval, çevresi kırmızı, tabanı sarı-beyaz renkli ve ağrılı yüzeysel ülserler şeklinde görülür.

En sık görülen küçük aftlar çoğunlukla kendiliğinden bir ila iki hafta içerisinde iyileşir ve iz bırakmaz. Daha büyük aftlar ise daha uzun sürebilir ve iyileştikten sonra iz bırakabilir. Rekürren aftöz stomatit toplumda oldukça sık görülmektedir.

Aftın nedeni tek bir faktöre bağlı değildir. Genetik yatkınlık, bağışıklık sistemine ait mekanizmalar, küçük travmalar, stres ve bazı besinsel eksiklikler atakların ortaya çıkmasına katkıda bulunabilir.

Olabilir.

Sık tekrarlayan veya çok sayıda aft bulunan kişilerde yalnızca ağız içerisindeki yaraları tedavi etmek yerine altta yatan olası nedenler de değerlendirilmelidir.

Demir, folat veya B12 eksiklikleri, çölyak hastalığı ve inflamatuvar bağırsak hastalıkları bazı kişilerde tekrarlayan aftlarla ilişkili olabilir.

Tekrarlayan ağız aftları aynı zamanda Behçet hastalığının önemli bulgularından biridir.

Ancak tekrarlayan aftı olan her kişide Behçet hastalığı bulunmaz.

Behçet hastalığında ağız yaralarına genital ülserler, göz tutulumu, deri bulguları, eklem yakınmaları veya damar ve sinir sistemi bulguları gibi farklı belirtiler eşlik edebilir. Bu nedenle sık tekrarlayan aftların diğer klinik bulgularla birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Ağız içerisinde görülen beyaz alanların birbirinden oldukça farklı nedenleri olabilir.

Bunların arasında oral kandidiyazis (pamukçuk), oral liken planus, lökoplazi, travmaya bağlı keratozlar ve farklı inflamatuvar veya enfeksiyöz hastalıklar yer alır.

Bu nedenle ağız içerisinde görülen her beyaz lekeyi “mantar” veya “lökoplazi” olarak değerlendirmek doğru değildir.

Ağızda görülen beyaz lezyonların sık nedenlerinden biri Candida türlerinin oluşturduğu oral kandidiyazistir.

Klasik psödomembranöz kandidiyaziste ağız mukozasında beyaz-krem renkli, peynirimsi plaklar meydana gelebilir ve bu plaklar silindiğinde altta kızarık bir yüzey görülebilir.

Ancak kandidiyazisin yalnızca beyaz plak şeklinde ortaya çıkmadığı; kırmızı ve farklı klinik tiplerinin de bulunduğu unutulmamalıdır.

Bebekler ve ileri yaştaki kişiler yanında; bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler, bazı antibiyotikleri veya kortikosteroidleri kullananlar, inhaler kortikosteroid kullananlar, protez kullananlar, ağız kuruluğu bulunanlar ve diyabet gibi bazı hastalıkları olan kişilerde oral kandidiyazis daha sık görülebilir.

Özellikle sık tekrarlayan kandidiyaziste yalnızca mantarın tedavisi değil, altta yatan kolaylaştırıcı faktörün araştırılması da önemlidir.

Oral lökoplazi, klinik olarak başka bir hastalıkla açıklanamayan, çoğunlukla silinmeyen beyaz bir plak veya alan için kullanılan bir tanımdır.

Her ağız içi beyazlığı lökoplazi değildir.

Lökoplazinin önemli olmasının nedeni bazı lezyonlarda epitelyal displazi bulunabilmesi ve uzun dönem içerisinde ağız kanserine dönüşüm riskinin olmasıdır.

2025 yılında yayımlanan geniş kapsamlı bir meta-analizde oral lökoplazinin ortalama malign dönüşüm oranı yaklaşık %6,6 olarak hesaplanmıştır. Bununla birlikte risk bütün lökoplazilerde aynı değildir. Homojen olmayan görünüm, büyük lezyonlar, dilin yan kenarındaki yerleşim, sigara kullanımı ve biyopside epitelyal displazi bulunması daha yüksek riskle ilişkili bulunmuştur.

Bu nedenle şüpheli bir beyaz lezyonun yalnızca görüntüsüne bakılarak gelecekteki davranışı tahmin edilemez.

Gerekli durumlarda biyopsi ve histopatolojik inceleme yapılır.

Ağız içerisinde başka bir hastalıkla açıklanamayan belirgin kırmızı lezyonlara eritroplazi adı verilebilir.

Eritroplazi lökoplaziye göre daha seyrek görülmekle birlikte, ciddi şekilde değerlendirilmesi gereken oral lezyonlardan biridir.

Eski kaynaklarda eritroplazi için çok yüksek ve tek bir “kansere dönüşme oranı” verilmiş olsa da günümüzde bu şekilde sabit bir yüzde kullanmak doğru değildir.

Asıl önemli nokta, klinik olarak eritroplazi tanımı alan lezyonların önemli bir bölümünde tanı anındaki biyopside ileri dereceli epitelyal displazi veya skuamöz hücreli karsinom bulunabilmesidir. Bu nedenle persistan kırmızı ağız lezyonlarında histopatolojik değerlendirme önem taşır.

Liken planus, deri yanında ağız mukozasını da etkileyebilen kronik inflamatuvar bir hastalıktır.

Ağız içerisindeki en tipik görünümü yanak mukozasında iki taraflı yerleşen beyaz, ince ve ağsı çizgilerdir. Bunun yanında kızarık, atrofik veya eroziv tipleri de bulunabilir ve bu tiplerde yanma, hassasiyet veya ağrı görülebilir.

Oral liken planus bazen ağız içerisindeki diğer beyaz veya kırmızı lezyonlarla karışabilir. Gerekli durumlarda klinik tanıyı desteklemek ve başka hastalıkları dışlamak amacıyla biyopsi yapılabilir.

Eski metinlerde bazen “liken planus lökoplaziye dönüşebilir” şeklinde ifadeler kullanılmıştır. Bu doğru bir tanımlama değildir.

Oral liken planus ve lökoplazi birbirinden farklı hastalıklardır.

Bununla birlikte oral liken planus düşük düzeyde de olsa skuamöz hücreli karsinom gelişimiyle ilişkili kabul edilmektedir. 2024 yılında yayımlanan geniş bir sistematik derleme ve meta-analizde oral liken planusta malign dönüşüm oranı yaklaşık %1,4 bulunmuştur. Risk özellikle eroziv/atrofik lezyonlarda, dil tutulumu bulunanlarda, sigara ve alkol kullanımı olanlarda ve epitelyal displazi saptanan olgularda daha yüksek olabilir.

Bu nedenle oral liken planus tanısı alan kişilerin klinik özelliklerine göre düzenli takip edilmesi önemlidir.

Evet.

Pemfigus vulgaris, deriyi ve mukozaları etkileyebilen otoimmün büllöz bir hastalıktır ve hastalık sıklıkla ağız içerisindeki ağrılı erozyonlarla başlayabilir.

Ağız içerisindeki kabarcıkların çatısı çok ince olduğu için hasta genellikle sağlam bir su kabarcığından çok, uzun süren ve ağrılı düzensiz erozyonlarla başvurur.

Bazı hastalarda ağız tutulumu deri bulgularından haftalar veya aylar önce başlayabilir.

Pemfigus yanında mukoz membran pemfigoidi ve diğer otoimmün büllöz hastalıklar da ağız içerisinde erozyon ve ülserlere yol açabilir.

Bu hastalıkların klinik görünümleri birbirleriyle karışabileceği için tanıda biyopsi, histopatolojik inceleme ve özellikle direkt immünfloresan inceleme gerekebilir.

Bu grup hastalıklar dermatolojinin ağız mukozası hastalıklarındaki önemli çalışma alanlarından biridir.

Evet.

Sifiliz (frengi) ağız içerisinde ülser, mukozal plaklar ve farklı görünümde lezyonlara neden olabilir.

Primer sifilizde ağız veya dudakta tek bir ülser oluşabilirken, sekonder sifilizde birden fazla mukozal lezyon görülebilir. Oral sifiliz çok farklı hastalıkları taklit edebildiğinden “büyük taklitçi” olarak da tanımlanan sifilizin ayırıcı tanıda düşünülmesi önemlidir.

Sifiliz, aktif sifiliz lezyonlarıyla doğrudan temas sonucunda bulaşabilir ve oral seks yoluyla da aktarılabilir.

Şüphe halinde tanı yalnızca ağızdaki görüntüye bakılarak konulmaz; uygun serolojik testler ve gerekli durumlarda diğer tanısal yöntemler kullanılır.

Herpes simplex virüsü de ağız ve dudak çevresinde yaralara neden olabilir.

Primer enfeksiyonda ağız içerisinde yaygın, ağrılı erozyonlar ve gingivit görülebilir. Tekrarlayan herpes enfeksiyonları ise daha çok dudak çevresindeki uçuklar veya ağız içerisinde belirli bölgelerde kümelenmiş küçük lezyonlar şeklinde ortaya çıkabilir.

Herpes lezyonları, aftlardan farklı bir enfeksiyon hastalığıdır ve tedavi yaklaşımı da farklıdır.

Ağız yaralarının önemli bir bölümü travmatiktir.

Yanlışlıkla yanağı veya dili ısırma, keskin veya kırık bir diş, uygun olmayan protezler, ortodontik apareyler, çok sıcak yiyecek ve içecekler veya bazı kimyasal maddeler ağız mukozasında yara oluşturabilir.

Nedeni ortadan kaldırıldığında travmatik ülserlerin iyileşmesi beklenir.

Travmaya neden olduğu düşünülen etken kaldırılmasına rağmen iki hafta içerisinde iyileşmeyen bir lezyonun yeniden değerlendirilmesi gerekir.

Ağız içerisindeki her yara kanser değildir; ancak iyileşmeyen bazı lezyonlar ağız kanserinin ilk belirtisi olabilir.

Ağız kanserlerinin önemli bir bölümü skuamöz hücreli karsinomdur.

Sigara ve diğer tütün ürünleri ile yoğun alkol kullanımı ağız boşluğu kanserleri açısından önemli risk faktörleridir. Tütün ve alkolün birlikte kullanılması riski daha da artırabilir. HPV ise özellikle orofarenks kanserleriyle ilişkilidir.

Erken dönemde ağrı bulunmayabileceği için yalnızca ağrılı yaraların önemli olduğunu düşünmek doğru değildir.

İyileşmeyen ülser, sertleşmiş alan, açıklanamayan kırmızı veya beyaz leke, kitle, kanama, uyuşma veya boyunda şişlik gibi belirtiler değerlendirilmelidir.

Şüpheli bir lezyonda kesin tanı için biyopsi ve histopatolojik inceleme gerekebilir.

Ağız hastalıkları birçok tıp ve diş hekimliği disiplininin ortak çalışma alanıdır.

Lezyonun yerine ve özelliklerine göre dermatoloji, ağız hastalıkları konusunda deneyimli diş hekimliği birimleri, ağız-diş-çene cerrahisi veya kulak burun boğaz uzmanlığı tarafından değerlendirme gerekebilir.

Özellikle ağız yaralarına deri döküntüsü, genital lezyonlar, saç-tırnak değişiklikleri veya bağışıklık sistemine bağlı başka bulguların eşlik ettiği durumlarda dermatolojik değerlendirme önemlidir.

Liken planus, pemfigus, mukoz membran pemfigoidi, Behçet hastalığı, eritema multiforme ve çeşitli ilaç reaksiyonları gibi birçok dermatolojik hastalık ağız mukozasında belirti verebilir.

Önemli olan hastanın doğru tanıya ulaşması ve gerektiğinde farklı uzmanlık alanlarının birlikte çalışmasıdır.

Tanının en önemli basamağı ayrıntılı öykü ve ağız mukozasının dikkatli muayenesidir.

Lezyonun ne kadar süredir bulunduğu, daha önce tekrarlayıp tekrarlamadığı, kullanılan ilaçlar, sigara ve alkol kullanımı, eşlik eden hastalıklar ve vücudun başka bölgelerindeki belirtiler değerlendirilir.

Gerekli durumlarda kan testleri, mikrobiyolojik incelemeler, sifiliz gibi enfeksiyonlara yönelik serolojik testler, biyopsi, histopatolojik inceleme veya direkt immünfloresan gibi özel incelemeler yapılabilir.

Ağız içerisinde iki haftadan uzun süren, iyileşmeyen veya tekrarlayan bir yaranın nedeni bilinmiyorsa yalnızca semptomları baskılamak yerine tanının belirlenmesi önemlidir.

Bilimsel Kaynaklar

Oral lökoplazi meta-analizi PubMed – Oral Leukoplakia Meta-analysis,

Oral liken planus meta-analizi PubMed – Oral Lichen Planus Meta-analysis,

Eritroplazi meta-analizi PubMed – Oral Erythroplakia Meta-analysis,

Güncel aft derlemesi PubMed – Recurrent Aphthous Stomatitis

NIDCR ağız kanseri hasta bilgilendirme sayfası NIDCR – Oral Cancer.