Zona (gece yanığı) nedir?

Zonanın tıbbi adı herpes zosterdir.

Hastalığa neden olan varisella-zoster virüsü, kişinin suçiçeği geçirmesinden sonra vücuttan tamamen uzaklaşmaz. Sinir hücrelerinin bulunduğu gangliyonlarda yıllarca sessiz durumda kalabilir.

Virüsün yeniden aktifleşmesiyle sinir boyunca ilerleyen enfeksiyon, ilgili deri bölgesinde ağrı ve döküntü oluşturur.

Zonanın genellikle vücudun yalnızca bir tarafında görülmesinin nedeni, virüsün belirli bir sinirin dağılım alanını etkilemesidir.

Hastalık en sık gövde ve yüz bölgesinde görülür; ancak vücudun başka alanlarını da etkileyebilir.

Zona, daha önce vücuda girmiş olan varisella-zoster virüsünün yeniden aktifleşmesi sonucunda oluşur.

Virüs, suçiçeği iyileştikten sonra omurilik çevresindeki duyu siniri gangliyonlarında veya bazı kafa sinirleriyle ilişkili gangliyonlarda sessiz biçimde kalır.

Yıllar sonra virüse karşı hücresel bağışıklığın azalması gibi nedenlerle yeniden aktifleşebilir.

Zona, kişinin mutlaka yakın zamanda başka birinden virüs kapmasıyla ortaya çıkmaz. Genellikle vücudunda daha önceden bulunan virüsün yeniden etkinleşmesi söz konusudur.

Her hastada virüsün neden belirli bir zamanda yeniden aktifleştiği kesin olarak açıklanamaz.

Zona riski özellikle yaş ilerledikçe artar.

Bağışıklık sisteminin hastalık veya ilaç kullanımı nedeniyle baskılanması da riski yükseltir.

Riskin arttığı gruplar arasında ileri yaştaki kişiler, organ nakli alıcıları, bazı kanser hastaları, HIV ile yaşayan kişiler ve bağışıklığı baskılayan tedaviler kullananlar bulunur.

Fiziksel veya duygusal stres, bazı kişiler tarafından zona başlangıcıyla ilişkilendirilse de stresin her zona atağının doğrudan nedeni olduğu söylenemez.

Zona yalnızca yaşlılarda görülmez. Daha genç ve bağışıklık sistemi normal kişilerde de gelişebilir.

Zonanın ilk belirtisi çoğu zaman deride döküntü ortaya çıkmadan başlayan ağrıdır.

Ağrı yanma, batma, elektrik çarpması, karıncalanma veya sızlama şeklinde hissedilebilir.

Etkilenen bölgede dokunmaya karşı belirgin hassasiyet gelişebilir. Kıyafetin deriye değmesi bile rahatsızlık oluşturabilir.

Bazı kişilerde baş ağrısı, halsizlik veya hafif ateş eşlik edebilir.

Döküntü genellikle ağrının başlamasından sonraki birkaç gün içinde ortaya çıkar. Ancak ağrı ile döküntünün başlangıç zamanı her hastada aynı değildir.

Zona döküntüsü genellikle belirli bir deri bölgesinde kızarıklıkla başlar.

Ardından kızarık zemin üzerinde kümelenmiş, içi sıvı dolu küçük kabarcıklar oluşur.

Yeni kabarcıklar birkaç gün boyunca gelişmeye devam edebilir.

Kabarcıklar zamanla kurur ve kabuklanır. Döküntü çoğu hastada 2–4 hafta içerisinde iyileşir.

Ancak deri bulgularının iyileşmesi, ağrının da mutlaka sona ereceği anlamına gelmez.

Zona, çoğunlukla belirli bir duyu sinirinin derideki dağılım alanını etkiler. Bu alan dermatom olarak adlandırılır.

Bu nedenle döküntü sıklıkla göğüs veya sırtın sağ ya da sol tarafında bant şeklinde ortaya çıkar.

Tipik zona döküntüsü genellikle vücudun orta hattını geçmez.

Ancak zona her zaman kusursuz biçimde tek bir bantla sınırlı kalmaz. Özellikle bağışıklık sistemi baskılanmış kişilerde birden fazla bölge etkilenebilir veya yaygın döküntüler gelişebilir.

Nadiren zona, tipik su dolu kabarcıklar ortaya çıkmadan da gelişebilir.

Bu durum zoster sine herpete olarak adlandırılır.

Kişide belirli bir sinir dağılımına uyan ağrı bulunabilir ancak deride zona döküntüsü görülmez.

Döküntü olmadığında tanı daha güçtür. Kalp, akciğer, omurga veya iç organlarla ilişkili bazı hastalıklar da benzer ağrılara neden olabilir.

Göğüs ağrısı, yalnızca zona olabileceği düşünülerek değerlendirilmeden bırakılmamalıdır. Özellikle baskı tarzında göğüs ağrısı, nefes darlığı, soğuk terleme veya bayılma varsa acil tıbbi yardım gerekir.

Aktif zona lezyonlarından varisella-zoster virüsü bulaşabilir. Ancak burada önemli bir ayrım vardır: Zona hastası, virüse karşı bağışıklığı olmayan bir kişiye doğrudan zona değil, suçiçeği bulaştırabilir.

Bu durum özellikle daha önce suçiçeği geçirmemiş veya suçiçeği aşısı olmamış kişiler için geçerlidir.

Bulaşma, kabarcıklardaki sıvıyla temas yoluyla gerçekleşebilir. Virüs içeren parçacıkların solunmasıyla da bulaşma mümkündür.

Zona döküntüsünün kapatılması bulaşma riskini azaltır.

Bütün kabarcıklar kuruyup kabuklanana kadar bulaşma önlemleri sürdürülmelidir.

Aktif zona döküntüsü bulunan kişiler, bütün kabarcıklar kabuklanana kadar özellikle suçiçeğine karşı bağışıklığı bulunmayan riskli kişilerle yakın temastan kaçınmalıdır.

Bu grupta suçiçeği geçirmemiş veya aşılanmamış gebeler, prematüre ve düşük doğum ağırlıklı bebekler ile bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler bulunur.

Döküntünün üzerini kapatmak, kabarcıkları kaşımamak ve elleri düzenli yıkamak bulaşma riskini azaltmaya yardımcı olur.

Bağışıklığı olmayan gebe bir kişi veya bağışıklık sistemi baskılanmış biri zona hastasıyla anlamlı temas yaşadıysa belirti beklemeden sağlık kuruluşuna başvurmalıdır. Temas sonrası koruyucu yaklaşım gerekli olabilir.

Evet. Zona hastalarının tamamen banyodan kaçınması gerekmez.

Ancak kabarcıklar tahriş edilmeden, ılık suyla ve nazikçe temizlenmelidir. Bölge ovalanmamalı ve kese yapılmamalıdır.

Banyo sonrasında deri hafifçe kurulanmalıdır.

Havlu gibi kişisel eşyalar paylaşılmamalıdır.

Döküntüler açıkken ortak havuz ve benzeri alanların kullanımı bulaşma ve yara bakımı açısından uygun olmayabilir.

Zona tanısı çoğunlukla hastanın öyküsü ve dermatolojik muayeneyle konulur.

Tek taraflı yanma veya batma tarzındaki ağrıyı izleyen, aynı bölgede kümelenmiş su dolu kabarcıklar tanıyı destekler.

Ancak her kabarcıklı döküntü zona değildir. Herpes simpleks enfeksiyonu, kontakt dermatit ve bazı bakteriyel enfeksiyonlar benzer görünüm oluşturabilir.

Tanının belirsiz olduğu durumlarda kabarcıktan alınan örnekte varisella-zoster virüsü PCR testi yapılabilir.

Özellikle bağışıklık sistemi baskılanmış kişilerde, alışılmadık döküntülerde veya döküntüsüz zona şüphesinde ileri değerlendirme gerekebilir.

Zona tedavisinde temel amaçlar viral çoğalmayı baskılamak, döküntülerin iyileşmesini hızlandırmak, akut ağrıyı azaltmak ve komplikasyonları erken tanımaktır.

Tedavide başlıca üç antiviral ilaç kullanılır: asiklovir, valasiklovir ve famsiklovir.

Bu ilaçlar virüsün çoğalmasını baskılayarak yeni lezyonların gelişmesini azaltabilir, döküntülerin iyileşmesini hızlandırabilir ve akut ağrının şiddetini azaltabilir.

İlaç seçimi ve tedavi süresi hastanın yaşına, böbrek fonksiyonlarına, bağışıklık durumuna ve hastalığın şiddetine göre belirlenir.

Ağır, yaygın veya belirli organları etkileyen zonada hastanede damar yoluyla antiviral tedavi gerekebilir.

Antiviral ilaçlar, genellikle döküntünün başlamasından sonraki ilk 72 saat içerisinde başlandığında daha etkilidir.

Bu dönemde viral çoğalma devam ettiği için erken tedavi yeni kabarcık oluşumunu azaltabilir ve iyileşmeyi hızlandırabilir.

Ancak 72 saat geçtikten sonra tedavinin hiçbir yararı kalmadığı düşüncesi doğru değildir.

Yeni kabarcıklar oluşmaya devam ediyorsa, göz veya kulak tutulumu varsa, hastalık ağır seyrediyorsa ya da kişinin bağışıklık sistemi baskılanmışsa daha geç dönemde de antiviral tedavi değerlendirilebilir.

Döküntü başlayalı üç günden fazla oldu diye doktora başvurmaktan vazgeçilmemelidir.

Antiviral tedavi akut dönemdeki ağrıyı azaltabilir ve döküntünün daha hızlı iyileşmesine yardımcı olabilir.

Bununla birlikte antiviral ilaçların, döküntü iyileştikten aylar sonra devam eden postherpetik nevraljiyi kesin olarak önlediği gösterilmiş değildir.

Cochrane tarafından yayımlanan bir sistematik derlemede, ağızdan asiklovirin postherpetik nevralji görülme sıklığını anlamlı biçimde azaltmadığı saptanmıştır. Diğer antiviral ilaçların bu uzun dönem komplikasyonu önlemedeki etkisine ilişkin kanıtlar da sınırlıdır.

Antiviral ilaç kullanmak, hastada uzun süreli sinir ağrısı gelişmeyeceğinin garantisi değildir.

Buna rağmen erken tedavi, akut zona belirtilerini azaltmak ve özellikle komplikasyon riski bulunan hastaları yönetmek açısından önemlidir.

Hayır. Derideki zona döküntüsünün temel tedavisi antiviral krem değildir.

Cilt üzerine sürülen antiviral preparatların, olağan deri zonasında tek başına yeterli klinik yarar sağladığını gösteren güçlü kanıt bulunmamaktadır.

Bu nedenle tedavi gerektiğinde genellikle ağızdan antiviral ilaçlar tercih edilir.

Göz tutulumu gibi özel durumlarda göz doktoru tarafından farklı lokal ilaçlar kullanılabilir. Ancak bunlar gövde veya kollardaki sıradan zona lezyonlarına uygulanan kremlerle aynı amaçta değildir.

Zona bir virüs enfeksiyonudur. Bu nedenle antibiyotikler zona virüsünü tedavi etmez.

Ancak kabarcıkların kaşınması veya deri bütünlüğünün bozulması sonucunda ikincil bakteriyel enfeksiyon gelişebilir.

Belirgin irinli akıntı, giderek artan kızarıklık, sıcaklık ve şişlik bulunuyorsa bakteriyel enfeksiyon açısından değerlendirme yapılmalıdır.

Antibiyotik yalnızca gerekli görülen durumlarda kullanılmalıdır.

Zona ağrısı hafif sızlamadan günlük yaşamı ciddi şekilde etkileyen şiddetli sinir ağrısına kadar değişebilir.

Hafif ağrıda uygun hastalarda parasetamol veya başka ağrı kesiciler değerlendirilebilir.

Daha şiddetli veya sinir ağrısının belirgin olduğu durumlarda farklı ilaçlar gerekebilir.

Ağrı tedavisi; kişinin yaşı, böbrek fonksiyonları, diğer hastalıkları ve kullandığı ilaçlar dikkate alınarak planlanmalıdır.

Özellikle yaşlı kişilerde yan etki ve ilaç etkileşimi riski göz önünde bulundurulmalıdır.

Yüzün alın, göz kapağı veya burun çevresindeki zona döküntüsü acil değerlendirme gerektirir.

Gözle ilişkili sinir dalının etkilenmesi herpes zoster oftalmikus olarak adlandırılır.

Bu durumda göz yüzeyi ve gözün daha derin yapıları etkilenebilir. Korneada hasar, göz içi iltihabı ve görme kaybı gelişebilir.

Gözde ağrı, kızarıklık, ışığa hassasiyet veya görme bulanıklığı önemli belirtilerdir.

Ancak bu belirtiler henüz ortaya çıkmamış olsa bile göz çevresinde zona şüphesi bulunan kişi gecikmeden değerlendirilmelidir.

Göz çevresindeki zona yalnızca deri döküntüsü olarak kabul edilmemeli; gerektiğinde aynı gün göz hastalıkları uzmanının değerlendirmesi sağlanmalıdır.

Kulak çevresindeki zona, bazı hastalarda yüz sinirini veya işitme ve dengeyle ilişkili yapıları etkileyebilir.

Kulakta ağrılı kabarcıklar, yüzün bir tarafında güçsüzlük veya felç, işitme azalması, kulak çınlaması ve baş dönmesi görülebilir.

Bu belirtilerin birlikte görüldüğü tablolar arasında Ramsay Hunt sendromu bulunur.

Kulak çevresinde zona ile birlikte yüz felci, işitme kaybı veya şiddetli baş dönmesi gelişirse acil değerlendirme gerekir.

Zona döküntüleri çoğu hastada kalıcı iz bırakmadan iyileşebilir.

Bununla birlikte ağır döküntülerde, derin doku hasarında veya ikincil bakteriyel enfeksiyon geliştiğinde iz oluşabilir.

İyileşme sonrasında bazı kişilerde açık veya koyu renkli lekeler kalabilir.

Kabarcıkların koparılması ve yoğun kaşıma, deri hasarı riskini artırabilir.

Postherpetik nevralji, zona döküntüsünün bulunduğu bölgede hastalığın akut döneminden sonra devam eden sinir ağrısıdır.

Klinik araştırmalarda ve bazı kılavuzlarda, döküntü başlangıcından itibaren 90 günü aşan ağrı bu şekilde tanımlanır.

Ağrı yanma, elektrik çarpması, batma veya sürekli sızlama şeklinde olabilir.

Bazı hastalarda hafif dokunma bile şiddetli ağrı oluşturur. Kıyafetin deriye sürtünmesi veya yatakta ilgili bölgenin temas etmesi rahatsız edici hale gelebilir.

Postherpetik nevralji uykuyu, günlük aktiviteleri ve yaşam kalitesini belirgin biçimde etkileyebilir.

Zona döküntüsü genellikle birkaç haftada iyileşir; ancak ağrı daha uzun sürebilir.

Bazı hastalarda ağrı birkaç hafta içerisinde azalırken bazılarında aylarca, nadiren yıllarca devam edebilir.

İleri yaş, başlangıçta şiddetli ağrı bulunması ve yaygın döküntü gibi durumlar uzun süreli ağrı riskini artırabilir.

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezinin verilerine göre zona geçiren kişilerin yaklaşık %10–18'inde postherpetik nevralji gelişmektedir. Bu oran ABD verilerine dayanmaktadır; her yaş grubuna veya Türkiye nüfusuna doğrudan uygulanmamalıdır.

Eski yazımızda yer alan, 60 yaş üzerindeki hastaların yaklaşık %40'ında bu komplikasyonun geliştiği ifadesi bütün hastalar için geçerli bir oran değildir. Riskin hesaplanması; yaşa, kullanılan tanıma ve incelenen hasta grubuna göre değişir.

Postherpetik nevraljide sıradan ağrı kesiciler her zaman yeterli olmayabilir.

Sinir ağrısı için kullanılan gabapentin, pregabalin, amitriptilin veya duloksetin gibi ilaçlar uygun hastalarda değerlendirilebilir.

Bazı kişilerde lokal lidokain içeren bant veya diğer bölgesel tedaviler yararlı olabilir.

Bu ilaçların uyku hali, baş dönmesi ve başka yan etkileri bulunabilir. Özellikle yaşlı hastalarda düşme riski, böbrek fonksiyonları ve kullanılan diğer ilaçlar dikkate alınmalıdır.

Tedaviye düşük dozla başlanması ve dozun kontrollü artırılması gerekebilir.

Zona yaraları iyileştiği halde ağrı devam ediyorsa bu durum tedavisiz bırakılmamalıdır. Dermatoloji, nöroloji veya algoloji değerlendirmesiyle kişiye uygun ağrı kontrolü planlanabilir.

Evet. Zona geçiren bir kişi ilerleyen yıllarda yeniden zona olabilir.

Bağışıklık sistemi baskılanmış kişilerde tekrarlama riski artabilir.

Daha önce zona geçirilmiş olması, gelecekteki ataklara karşı kesin koruma sağlamaz.

Bu nedenle aşı için uygun yaş veya risk grubunda olan kişilerde, daha önce zona geçirilmiş olsa bile aşılama değerlendirilebilir.

Evet. Rekombinant zona aşısı, zona hastalığı ve zona sonrası uzun süreli sinir ağrısı gibi komplikasyonların riskini azaltmak için geliştirilmiştir.

Shingrix adıyla bilinen rekombinant aşı canlı virüs içermez ve iki doz halinde uygulanır.

ABD CDC önerilerine göre aşı, 50 yaş ve üzerindeki erişkinlere önerilir. Ayrıca hastalık veya tedavi nedeniyle bağışıklık sistemi baskılanmış 19 yaş ve üzerindeki erişkinlere de önerilmektedir.

İkinci doz genel olarak ilk dozdan 2–6 ay sonra uygulanır. Bazı bağışıklık sistemi baskılanmış kişilerde bu süre daha kısa planlanabilir.

Türkiye'deki aşılama kararı ise güncel ulusal öneriler, ürünün ruhsat bilgileri ve kişinin risk durumuna göre verilmelidir. Türkiye Romatoloji Derneğinin 2026 tarihli önerilerinde rekombinant zona aşısına yer verilmiştir; aynı kaynak aşının yetişkin ulusal aşı takviminde ve geri ödeme listesinde henüz bulunmadığını bildirmektedir.

Evet. Daha önce zona geçirmek, aşılama için tek başına engel değildir.

Ancak aktif zona atağı sırasında aşı yapılmaz. Akut hastalık iyileştikten sonra uygun zaman hekim tarafından belirlenir.

Aşılama zamanı kişinin yaşı, bağışıklık durumu ve diğer sağlık özelliklerine göre değerlendirilmelidir.

Zona aşısı, başlamış olan bir zona atağını tedavi etmek amacıyla kullanılmaz.

Hayır. Her iki hastalığın etkeni aynı virüs olsa da aşıların amaçları farklıdır.

Suçiçeği aşısı, ilk varisella-zoster virüsü enfeksiyonunu önlemeyi hedefler.

Zona aşısı ise daha önce virüsle karşılaşmış kişilerde yeniden aktivasyon sonucu gelişebilen zona hastalığını ve komplikasyonlarını önlemek amacıyla uygulanır.

Zona aşısı, suçiçeği aşısının yerine kullanılmaz.

Zona döküntüleri genellikle 2–4 hafta içerisinde iyileşir. Ancak iyileşme süresi yaşa, bağışıklık durumuna ve hastalığın şiddetine göre değişebilir. Sinir ağrısı döküntülerden daha uzun sürebilir.

Stres bazı kişilerde olası bir tetikleyici olarak değerlendirilebilir. Ancak zonanın temel nedeni, vücutta sessiz durumda bulunan varisella-zoster virüsünün yeniden aktifleşmesidir. Her zona atağı strese bağlanmamalıdır.

Bu karar döküntünün yaygınlığına, kapatılıp kapatılamadığına, kişinin genel durumuna ve iş ortamına göre verilir. Özellikle sağlık çalışanlarında ve bağışıklığı zayıf kişilerle temas edilen işlerde özel enfeksiyon kontrol kuralları gerekebilir. Bütün kabarcıklar kabuklanana kadar bulaşma önlemleri önemlidir.

Hayır. Zona tekrarlayabilir. Tekrarlayan veya alışılmadık derecede ağır zonada kişinin bağışıklık durumu ve diğer riskleri değerlendirilmelidir.

Bazı hastalarda postherpetik nevralji aylarca veya daha uzun süre devam edebilir. Ancak her zona hastasında gelişmez. Uzun süren ağrı için etkili olabilen ilaç ve ağrı yönetimi seçenekleri bulunmaktadır.

Sonuç

Zona, suçiçeğine neden olan virüsün yıllar sonra yeniden aktifleşmesi sonucunda ortaya çıkan, genellikle tek taraflı ağrılı kabarcıklarla seyreden bir hastalıktır.

Antiviral tedaviye özellikle döküntünün başlamasından sonraki ilk 72 saat içerisinde başlanması önemlidir. Ancak göz veya kulak tutulumu, ağır hastalık, yeni kabarcık oluşumu ya da bağışıklık sistemi baskılanması gibi durumlarda daha geç başvuran hastalar da tedavi açısından değerlendirilmelidir.

Zona döküntüleri iyileştikten sonra postherpetik nevralji adı verilen uzun süreli sinir ağrısı gelişebilir. Bu durum için ayrıca ağrı tedavisi gerekebilir.

Zona aşısı, uygun yaş ve risk gruplarında hastalık ve komplikasyonların önlenmesi için önemli bir seçenektir.

Yüz veya göz çevresinde zona şüphesi, görme değişikliği, kulak belirtileri, yüz felci veya yaygın ağır döküntü varsa gecikmeden tıbbi değerlendirme yapılmalıdır.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır. Zona şüphesinde tanı ve kişiye uygun tedavi için dermatoloji uzmanına başvurulmalıdır.

Bilimsel Kaynaklar

1. Zona hastalığının klinik değerlendirmesi — CDC. Hastalığın nedenlerini, risk faktörlerini, bulaşma yollarını, PCR ile tanısını ve antiviral tedavi seçeneklerini açıklar.

Kaynak: Clinical Overview of Shingles (Herpes Zoster) | Shingles (Herpes Zoster) | CDC

Tam bağlantı: https://www.cdc.gov/shingles/hcp/clinical-overview/index.html

2. Zona belirtileri ve komplikasyonları — CDC. Tek taraflı döküntüleri, postherpetik nevraljiyi, göz ve kulak komplikasyonlarını ve yaşa bağlı riskleri ele alır. Postherpetik nevralji için bildirilen %10–18 oranının kaynağıdır.

Kaynak: Shingles Symptoms and Complications | Shingles (Herpes Zoster) | CDC

Tam bağlantı: https://www.cdc.gov/shingles/signs-symptoms/index.html

3. Zona tanısı ve tedavisi — Amerikan Dermatoloji Akademisi. Antiviral ilaçları, erken başvurunun önemini, göz tutulumunu ve uzun süreli ağrının yönetimini açıklar.

Kaynak: Shingles: Diagnosis and treatment

Tam bağlantı: https://www.aad.org/public/diseases/a-z/shingles-treatment

4. Antiviral ilaçlar postherpetik nevraljiyi önler mi? — Cochrane sistematik derlemesi (2014). Asiklovir ve diğer antiviral ilaçların zona sonrası uzun süreli sinir ağrısını önlemedeki etkinliğini inceler. Asiklovirin postherpetik nevralji sıklığını anlamlı biçimde azaltmadığını bildirir.

Kaynak: Antiviral treatment for preventing nerve pain after shingles (postherpetic neuralgia) | Cochrane

Tam bağlantı: https://www.cochrane.org/evidence/CD006866_antiviral-treatment-preventing-nerve-pain-after-shingles-postherpetic-neuralgia

5. Postherpetik nevraljinin tedavisi — NHS. Gabapentin, pregabalin, amitriptilin ve lidokain gibi ağrı yönetimi seçeneklerini ve uzun süren sinir ağrısının seyrini açıklar.

Kaynak: Post-herpetic neuralgia

Tam bağlantı: https://www.nhs.uk/conditions/post-herpetic-neuralgia/

6. Zona aşısına ilişkin güncel öneriler — CDC. Rekombinant zona aşısının 50 yaş ve üzerindeki erişkinlerde ve bağışıklık sistemi baskılanmış 19 yaş ve üzerindeki kişilerde kullanımını ve doz aralıklarını açıklar. ABD önerileridir.

Kaynak: Shingles Vaccine Recommendations | Shingles (Herpes Zoster) | CDC

Tam bağlantı: https://cdc.gov/shingles/hcp/vaccine-considerations/index.html

7. Türkiye Romatoloji Derneği 2026 erişkin aşı önerileri. Rekombinant zona aşısının risk gruplarındaki kullanımını ve yayımlandığı tarihteki Türkiye aşı takvimi ile geri ödeme durumunu değerlendirir.

Kaynak: Türkiye Romatoloji Derneği 2026 erişkin romatoloji hastalarında aşı önerileri - Journal of Turkish Society for Rheumatology

Tam bağlantı: https://www.raeddergisi.org/tr/makaleler/turkiye-romatoloji-dernegi-2026-eriskin-romatoloji-hastalarinda-asi-onerileri/doi/raed.galenos.2026.92485

Journal of Turkish Society for Rheumatology